Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Димитровград (Рәсәй)

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Димитровград.
Мелекесс «ошонда йүнәлтелә» Мелекесс (йылға); шулай уҡ ҡарағыҙ башҡа мәғәнәләре.

Димитровгра́д (1972 йылға тиклем — Мәләкәс) — Рәсәй Федерацияһының Ульяновск өлкәһендә урынлашҡан ҡала. Мәләкәс районының административ үҙәге булып тора, ләкин уның составына инмәй, сөнки өлкә әһәмиәтендәге ҡала статусына эйә[7]. Димитровград ҡалаһы исемле муниципаль берәмек составында ҡала округы статусына эйә, һәм уның составында берҙән-бер тораҡ пункт булып тора[8].

Ҡала Ульяновск өлкәһенең һул ярында, Куйбышев һыуһаҡлағысының Черемшан ҡултығы буйында, Оло Сәрмәсән йылғаһы уның һыуға ҡойған урынында урынлашҡан.

Ҡала майҙаны 40,5 км² (4050 га)[9], Димитровград ҡала округының дөйөм майҙаны — 103,98 км²[10], халҡы — 110 968[11] кеше (2021).

Димитровград өлкә үҙәге — Ульяновсктан 94 км көнсығышта[12], ә күрше Һамар өлкәһенә ҡараған Һамар ҡалаһынан 154 км төньяҡта урынлашҡан[13].

Ҡалаға 1972 йылда Болгария Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының Генераль секретары Георгий Димитровтың (1882—1949) хөрмәтенә Димитровград исеме бирелгән[14].

Этимология

1900-се йылдар башынан Мелеке́сс яҙылышы — һүҙ аҙағында «с» хәрефе икеләтә яҙылған форма — киң тарала башлай. Был шулай уҡ Русский Мелекесс ауылы, Верхний Мелекесс кеүек башҡа ауыл һәм ҡасабалар исемдәрендә лә осрай[15]. Шулай уҡ күрше губерналарҙа урынлашҡан: Стемасс, Шлемасс, Валгуссы кеүек ауыл исемдәрендә лә был күренеш күҙәтелә.

Топонимдың килеп сығышы, ҙур ихтималлыҡ менән, сыуаш телендәге «Мелӗк» шәхси исеме (ғәрәп телендәге Малик һүҙенән алынған) һәм cыу. касы (сыуаштеленең «кесси» диалектында — ‘ауыл, бүленгән урын, утар’) һүҙҙәренә барып тоташа. Шуға күрә, Мелекесс тигән атама «Мәлик ауылы» тигәнде аңлата[16]. Ошоға оҡшаш ауыл исемдәре лә бар: мәҫәлән, «Мӗтри» (русса — Дмитрий) исеменән килеп сыҡҡан «Мӗтрикасси» — «Дмитрий ауылы». Тағы бер миҫал — «Мӗтӗк» (русса — Митя) исеменән элекке ваҡыттарҙа булған, хәҙер юҡҡа сыҡҡан «Мӗтӗккас» ауылы — русса Митяево.

Татарстан Республикаһындағы Яр Саллы ҡалаһында ла тап ошоға оҡшаш атамалар бар: Мелкас, Мел-Кас, Мелекеси. Был исемдәрҙең тамырында «мелля» исемле боронғо ҡәбилә булыуы мөмкин.

Ҡала үҙенең хәҙерге исемен 1972 йылдың 15 июнендә Болгарияның коммунист һәм антифашист эшмәкәре Георгий Димитров[ru] хөрмәтенә бирелгән.

Географик урыны һәм климаты

Ҡала Волга буйының урта өлөшөндә, Ульяновск өлкәһенең түбән яры буйындағы (Заволжье) тигеҙ урманлы районда, Мелекесска һәм Оло Сәрмәсән йылғалары Куйбышев һыуһаҡлағысына ҡойған урында урынлашҡан. Рельеф бейеклеге диңгеҙ кимәленән 50-нән 100 метрғаса үҙгәреп тора. Ҡаланың көнбайыш өлөшө XX быуаттың уртаһында төҙөлгәндә, төҙөүселәр ундағы ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙы һаҡлап ҡала алған, шуға күрә был районды йыш ҡына «урмандағы ҡала» тип атайҙар. Димитровградтың экологик каркасы өс төп элементтан тора: тәбиғи ландшафттың өҫтөнлөклө өлөштәре (Куйбышев һыуһаҡлағысы, Мелекесска йылғаһы, Оло Сәрмәсән йылғаһы), Көнбайыш тораҡ районында һаҡланған ҙур йәшел массивтар һәм ағас ултыртып йәшелләндерелгән биләмәләр[17].

Климат Димитровград ҡалаһы урынлашҡан территорияла уртаса континенталь, йыл миҙгелдәре асыҡ билдәләнгән. Ҡар ҡатламы, ҡағиҙә булараҡ, ноябрҙең уртаһында барлыҡҡа килә, йылдағы иң һыуыҡ ай — ғинуар. Ҡыш миҙгеле март уртаһына тиклем дауам итә, йәйге һауа торошо майҙың урталарында урынлаша. Ғинуарҙың уртаса температураһы −13 °C, июлдең — +21 °C, йыллыҡ яуым-төшөм — яҡынса 300 мм. Вегетация осоро яҡынса 180 көн дауам итә.

  • Йыллыҡ уртаса һауа температураһы — +4,8 °C
  • Һауа дымлылығы — 68,8 %
  • Елдең уртаса тиҙлеге — 3,8 м/с
Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Уртаса температура, °C −10,3 −10,4 −5,4 5,5 14,3 19,0 20,9 18,5 12,8 5,1 −3,9 −9,5 4,8
Сығанаҡ: NASA. База данных RETScreen

Тарихы

Хәҙерге ҡала биләмәһендә тәүге тораҡ урындары XVII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Ҡаланың төҙөлөү ваҡыты теүәл билдәле түгел, әммә хәҙерге ваҡытта рәсми нигеҙләү йылы тип 1698 йыл ҡабул ителгән. Был дата ҡала Уставына индерелгән[19] һәм хәҙерге Димитровград урынында тәүге тораҡ пункт барлыҡҡа килеүе менән бәйле. Ул яһаҡлы сыуаштарҙың ауылы булған. Ауылға нигеҙ һалыусының исеме менән Чуваш Мелеке́с (cыу. Чăваш Мелеккес) тип аталған һәм шул уҡ исемле Мелекесс йылғаһының һул ярындағы түбәнге ағымында урынлашҡан булған.

XVIII быуатта бында бик күп спирт заводтары төҙөлә: сауҙагәрҙәр Пантелей Попов (1728), Фрол Белоусов (1735), Семён Талшов, Пётр Кожевников (1746), Степан Масленников һәм Михаил Крашенинников (1750-се йылдар)[20]. Был осорҙа сәнәғәт һәм сауҙа әүҙем үҫешә. Емельян Пугачёв ихтилалы ваҡытында халыҡ заводтарҙы Пугачёв ғәскәрҙәренән һаҡлай.

1847 йылда завод реконструкцияға ҙур сығымдар талап итеү сәбәпле ябыла. Әммә шуға ҡарамаҫтан, сәнәғәт үҫешен дауам итә, бер нисә он тарттырыу предприятиеһы барлыҡҡа килә. 1890 йылға Мелекс ҡалаһында 18 фабрика һәм завод эшләп килгән, улар араһында ике пар машинаһына көйләнгән он тартҡыс, П. С. Маркова һәм В. И. Богутинскийҙың пивоварня заводтары булған.

Совет власы Мелекестә тулыһынса 1917 йылдың 10 ноябрендә (28 октябрендә) урынлаштырыла[21]. Граждандар һуғышы осоронда, 1919 йылдың ғинуарынан апреленә тиклем Мелекс ҡаланың исеме Люксембург тип үҙгәртелә, Роза Люксембург хөрмәтенә, әммә был исем ҡабул ителмәй[22]. 1921—1922 йылдарҙа ҡала аслыҡтан ныҡ зыян күрә, әммә 1924 йылға ҡаланың иҡтисады тергеҙелә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡала биләмәһендә өс госпиталь асыла, яҡынса 20 мең кеше фронтҡа китә. Улар араһында Советтар Союзы Геройы исеме менән бүләкләнгәндәр бар: Аркадий Барышев, Борис Юносов, Владимир Маркелов[23], Иван Мытарев[24] һәм башҡалар.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡалала яңы предприятиелар асыла, булғандары заманса йыһазландырыла. 1972 йылдың 15 июнендә РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Мелекс ҡалаһына Георгий Димитровтың тыуыуына 90 йыл тулыу айҡанлы Димитровград исеме бирелә[25].

Урындағы үҙидара

Өлкә әһәмиәтендәге[7] Димитровград ҡалаһы исемле шул уҡ исемдәге муниципаль берәмекте тәшкил итә һәм ҡала округы статусына эйә, һәм уның составына берҙән-бер тораҡ пункт булып инә[8]. Ҡала биләмәһенә элекке Дачный һәм Торфболото ҡасабалары ла инә.

Ҡаланың урындағы үҙидара органдарының структураһын түбәндәгесә[8]:

  • Ҡала Думаһы[26] — ҡаланың вәкиллек органы;
  • Ҡала башлығы — ҡаланың иң юғары вазифа биләүсе рәсми шәхсе;
  • Ҡала администрацияһы — башҡарыу һәм бойороҡ сығарыу органы;
  • Контроль-һанау палатаһы — муниципаль финанс контроленең тышҡы органы.
  • 2019 йылдың 20 авгусынан алып ҡала башлығы вазифаһын Павленко Богдан Сергеевич башҡара.

Халҡы

undefined
Халыҡ һаны
185918901897192619311939[27]
1929↗7560↗8463↗18 000↗18 900↗32 485
1959196219671970[28]19731975
↗50 700↗56 000↗75 000↗81 000↗90 000↗98 000
1976[29]1979[30]19821985[31]1986[32]1987[33]
→98 000↗105 958↗111 000↗118 000→118 000↗121 000
1989[34]19901991[35]1992[36]1993[37]1994[38]
↗123 570↗125 000↗127 000↗129 000↗131 000↗133 000
1995[39]1996[40]1997[41]1998[42]1999[43]2000[44]
↗134 000↗136 000↗137 000→137 000↗137 200↘137 000
2001[45]2002[46]20032004[47]2005[48]2006[49]
↘136 400↘130 871↗130 900↘130 000↘129 100↘128 000
2007[50]2008[51]2009[52]2010[53]20112012[54]
↘127 000↗127 600↗127 966↘122 580↘122 231↘121 487
2013[55]2014[56]2015[57]2016[58]2017[59]2018[60]
↘119 999↘118 513↘117 383↘116 678↘116 055↘115 253
2019[61]2020[62]2021[63]
↘114 229↘113 472↘110 968
25 000
50 000
75 000
100 000
125 000
150 000
1859
1939
1973
1985
1991
1996
2001
2006
2011
2016
2021

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала урында[64] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[65]).

2012 йылдың 1 ғинуарына ҡаланың иҡтисади яҡтан әүҙем халҡы һаны 78,0 мең кеше тәшкил итә. Иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 64,2 проценты ҡала иҡтисадында мәшғүл, шул иҫәптән 37 197 кеше ҡаланың эре һәм урта предприятиеларында һәм 15 000 самаһы кеше бәләкәй бизнеста эшләй.

Милли составы

2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу[66]:

Халыҡ Һаны, кеше милләтен күрһәткәндәрҙең %-ы
рустар 78506 68,7 %
татарҙар 22907 20,2 %
сыуаштар 6620 5,8 %
мордвалар 1978 1,7 %
украиндар 1181 1,0 %
башҡа милләттәр 2871 2,5 %
милләте күрһәтелгәндәр 114 063 100,0 %
Барлығы 122 580

Мәғариф

Ҡалала түбәндәге мәктәптәр урынлашҡан:

МБОУ Урта мәктәп № 6
МБОУ Урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 8
МБОУ Урта мәктәп № 9
МБОУ Урта мәктәп № 10
МБОУ Юрий Юрьевич Медведков исемендәге УлГТУ ҡарамағындағы Лицей № 16
МБОУ Урта мәктәп № 17
МБОУ Советтар Союзы Геройы И. П. Мытарев исемендәге Урта мәктәп № 19
МБОУ Ғабдулла Туҡай исемендәге Урта мәктәп № 22
МБОУ Урта мәктәп № 23
МБОУ Лицей № 25
МБОУ Күп профилле лицей
МБОУ Университет лицейы
Ҡала гимназияһы № 13

Дин

Православие
undefined

2012 йылдың 26 июлендә Рәсәй Православ сиркәүе Изге Синоды ҡарары буйынса Димитровград яңынан ойошторолған Мәләкәс епархияһының кафедра үҙәгенә әүерелә[67]. Епархия Сембер епархияһынан айырым булдырылған. Епархия башлығы — Мәләкәс һәм Чердаклы епискобы Диодор (Исаев). Сембер митрополияһы составына инә.

Сиркәүҙәре:

  • Спасо-Преображенский кафедраль соборы [2]
  • Изге Николай сиркәүе
  • Изге Георгий Еңеүсе сиркәүе
  • Изге Лука Кырымский сиркәүе[68]
Ислам

Шулай уҡ Димитровград мәсете 'эшләй.

Иҡтисад

Димитровград ҡалаһында 40-ҡа яҡын эре һәм урта сәнәғәт предприятиеһы эшләй. Ульяновск өлкәһенең дөйөм етештереү күләмендә ҡала өлөшө — 18 %. Ҡалала машиналар эшләү, төҙөлөш өлкәһе, транспорт, элемтә, социаль тармаҡ предприятиелары урынлашҡан.

Ҡаланың төп градообразующее предприятиеһы — Атом реакторҙары буйынса фәнни-тикшеренеү институты. Институт 1956 йылда И. В. Курчатов инициативаһы менән атом энергетикаһы өлкәһендә инженерлыҡ һәм ғилми тикшеренеүҙәр алып барыу маҡсатында ойошторолған.

Элек Димитровград вентиль заводына ҡараған тимер юл цехы базаһында, хәҙерге ваҡытта, вагондарҙы компьютер системалары менән йыһазландырыу буйынса эш алып барған «ИНФОТРАНС» фәнни-етештереү үҙәгенең филиалы эшләй. Улар тимер юлдар, контакт селтәрҙәре, автоматлаштырылған сигнализация ҡоролмалары өсөн тикшереү лабораториялары итеп компьютерлаштырылған вагондар етештерә, шулай уҡ шундай вагондарға техник хеҙмәт күрһәтеү менән шөғөлләнә.

Ҡаланың тағы бер ҙур предприятиеларының береһе — АвтоВАЗ заводының партнеры булған Димитровград автоагрегат заводы (ДААЗ), ул автомобилдәр сәнәғәте өсөн төрлө продукция етештерә. Хеҙмәткәрҙәр һаны — 284 кеше (2019).

Машиналар эшләү тармағындағы тағы ике ҙур предприятие — «Димитровградхиммаш» заводтары, улар химия, нефть һәм газ сәнәғәте өсөн ҡорамалдар етештерә. Хеҙмәткәрҙәр һаны — 1143 кеше (2019).

«Аврора» исемле Димитровград мебель фабрикаһы — 315 хеҙмәткәр (2019).

Трёхсосенский — Рәсәйҙәге эре һыра һәм эсемлек етештереү компанияһы.

«ДимПласт» — көнкүреш өсөн пластик әйберҙәр етештереү заводы (элекке Льнокомбинат).

Димитровградта барлығы 2920 юридик шәхес һәм 2760 индивидуаль эшҡыуар теркәлгән[69].

Ҡалала ФГБУ «Федераль фәнни-клиник медицина радиологияһы һәм онкология үҙәге» эшләп килә — был үҙәк ядро медицинаһы өлкәһендә Федераль медицина-биология агентлығының иң ҙур үҙәге булып тора.

Металлургия заводы. 2008 йылдың 9 апрелендә ойошторолған[70]

Димитровград иҡтисадының тармаҡтары буйынса табыш күләме
Эшкәртеү сәнәғәте Сауҙа Консалтинг һәм фәнни-техник эшмәкәрлек Күсемһеҙ милек Төҙөлөш Энергетика
21 млрд ₽ 13 млрд ₽ 5 млрд ₽ 4 млрд ₽ 3 млрд ₽ 2 млрд ₽
41,46 % 24,76 % 10,54 % 7,4 % 5,59 % 3 %

2018 йылғы мәғлүмәт. Сығанаҡ: «СПАРК» мәғлүмәт ресурсы[69] 2018 йылдың 21 мартында Димитровград индустриаль паркы «Мастер» ойошторола (135 мең м² етештереү, 15 мең м² офис майҙан)[71]. Паркта металл эшкәртеү, машиналар эшләү, химия һәм башҡа өлкәләрҙә эшләүсе 16 компания эшләй[72]. Улар араһында Европалағы иң ҙур уйынсыҡ етештереүселәрҙең береһе — Беларусьтан килгән «Полесье» компанияһы[73].

Ҡалала «Магнит», «Пятёрочка», «Гулливер», «ДомоЦентр»[74], «DNS»[75], «М.Видео» кеүек эре сауҙа селтәрҙәре эшләй.

Транспорт

Ҡалала Димитровград вокзалы — Куйбышев тимер юлының Волга-Кама участогына ҡараған станцияһы эшләй.

Димитровград аша федераль әһәмиәттәге автомобиль юлы Р178 үтә, ул Саранск — Ульяновск — Димитровград — Һамар йүнәлеше буйынса бара.

Оло Сәрмәсән йылғаһы буйынса пароход йөрөү 1970-се йылдарҙа йылғаның һайығыуы арҡаһында туҡтатылған.

Ҡала транспорты автобустар менән тәьмин ителә (15 маршрут[76], уртаса һыйҙырышлы ПАЗ-3205, СИМаз, Вектор автобустары ҡулланыла).

1970-се йылдарҙа ҡалала троллейбус линияһы төҙөү проекты ҡаралған булған, ләкин ул ғәмәлгә ашырылмаған.

Киң мәғлүмәт саралары

Димитровградта үҙенең телеканалы — «Дим-ТВ» эшләй. Ул «ТНТ» һәм «РЕН ТВ» телеканалдарын ретрансляциялай, шулай уҡ үҙ программаларын да әҙерләй («Наше Время», «Прямой Эфир», «Всякая всячина»). Шулай уҡ Ульяновск ҡалаһынан «Волга» исемле ГТРК Димитровградта «Россия» телеканалын һәм «Радио России» радиостанцияһын ретрансляциялай.

Ҡала территорияһында Ульяновскиҙан «Радио 2х2» радиостанцияһы ретрансляциялана. Шулай уҡ тулыһынса урындағы тапшырыуҙар алып барған «Радио Вояж» радиостанцияһы эшләй.

Ҡаланың ҡайһы бер райондарында Тольятти ҡалаһынан телеканалдар һәм радиостанциялар сигналдары ҡабул ителә.

Димитровградта DVB-T2 форматында цифрлы телевидение тапшырыла. Беренсе мультиплекс (10 телеканал һәм 3 радиостанция) 56 ДМВ-каналда, икенсе мультиплекс (10 телеканал) 59 ДМВ-каналда тапшырыла. Шулай уҡ кабель телевидениеһы системаһы эшләй (62 канал).

2018 йылға тиклем «Мелекесская нива» тигән гәзит булған[77].

Мәҙәниәт

Димитровградта 11 китапхананан торған Үҙәкләштерелгән китапхана системаһы ойошторолған. Шулар араһында — «Китап һарайы» бар, уның нигеҙендә «Рус музейы: виртуаль филиал» тигән мәғлүмәт-белем үҙәге эшләй[78]. Шулай уҡ ҡалала А. Н. Островский исемендәге Димитровград драма театры, Димитровград крайҙы өйрәнеү музейы[79], кинотеатр һәм башҡа мәҙәни объекттар эшләй, шул иҫәптән:

  • Е. П. Славский исемендәге фәнни-мәҙәни үҙәк;
  • «Восход» мәҙәниәт һәм ял үҙәге;
  • «Радуга» күргәҙмәләр һәм мәҙәниәт үҙәге;
  • «Подиум» театры;
  • Ҡала хәҙерге заманса сәнғәт һәм дизайн үҙәге;
  • «Рәсәйҙең сағыу төбәге» асыҡ һауалағы галереяһы;
  • Ғаилә музейы;
  • Ҡурсаҡ театры — Ульяновск өлкә ҡурсаҡ театры филиалы[80];
  • 1-се һәм 2-се Балалар сәнғәт мәктәбе[81];
  • Балалар һынлы сәнғәт мәктәбе (ДХШ).
Һәйкәлдәр
  • Купец Марков һәйкәле
  • И. А. Гончаровҡа һәйкәл (2003 йылда ҡуйылған)[82]
  • В. И. Ленин һәйкәле (1958)[83]
  • Георгий Димитров һәйкәле (1982)[84]

Туризм

2016 йылда Ульяновск өлкәһенең Димитровград ҡалаһы буйынса әҙерләнгән «Мәләкәстән Димитровградҡа тиклем» исемле туристик белешмә III Бөтә Рәсәй туристик премияһы — «Йыл маршруты» — 2016 премияһында «Тыуған ҡалаға мөхәббәт өсөн» махсус диплом менән бүләкләнә[85].

Иҫтәлекле урындар
  • М. И. Калинин һәйкәле[86];
  • Беренсе тирмән һәйкәле;
  • Рубль (һум) һәйкәле;
  • Он комбинаты[87];
  • Элекке «Модерн» театры менән табышлы йорт, хәҙер — «Булгар» табышлы йорто;
  • Элекке Бечин усадьбаһы (Өсөнсө Интернационал урамы, 70)[88];
  • Жирновтар сауҙа йорто (Гагарин урамы);
undefined
  • 1918 йылда аҡ гвардиясылар тарафынан атышҡа дусар ителгән революционерҙар иҫтәлегенә обелиск;
  • «Урман ҡалҡыулығы» паркында революционерҙарға ҡуйылған обелиск;
  • туғандар ҡәберлеге. Мемориаль комплекс (Куйбышев урамы);
  • В. И. Ленин һәйкәле (Советтар майҙаны);
  • Серафимович Александр Серафимович бюсы;
  • Артём Весёлый иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ;
  • Йондоҙҙар аллеяһы;
  • Марков баҡсаһы;
  • А. С. Пушкин бюсы — Никас Сафронов заказы буйынса эшләнгән, Верхний пруд ярында 2017 йылдың июнендә ҡуйылған[89];
  • «Рухиәт паркы»[ru] (Советтар майҙаны).

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Глава города. dimitrovgrad.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 март 2022. Архивировано 20220325082241 года.
  2. ↑ Мэр Димитровграда Александра Терёшина ушла в отставку. 73online.ru (2 ғинуар 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 март 2022. Архивировано 2 ғинуар 2022 года.
  3. ↑ Алексей Русских провёл рабочую встречу с главой Димитровграда Андреем Большаковым. Правительство Ульяновской области (1 февраль 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 март 2022.
  4. ↑ Ульяновская область. Общая площадь земель муниципального образования. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 март 2019. Архивировано 1 ноябрь 2018 года.
  5. ↑ Федеральный закон от 09.03.2016 № 69-ФЗ (урыҫ) — 2016.
  6. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  7. ↑ 1 2 Закон «Об административно-территориальном устройстве Ульяновской области». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 ноябрь 2016. Архивировано 8 июль 2020 года.
  8. ↑ 1 2 3 Устав города Димитровграда Ульяновской области. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 ноябрь 2016. Архивировано 30 ноябрь 2016 года.
  9. ↑ О Димитровграде. ulgov.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2021. Архивировано 31 июль 2021 года.
  10. ↑ Privolžskij Federal'nyj Okrug / Volga (Russia): Regions, Territories, Republics, Major Cities & Places - Population Statistics, Maps, Charts, Weather and Web Information (ингл.). www.citypopulation.de. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 декабрь 2024.
  11. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  12. ↑ Расстояние Димитровград - Ульяновск. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2021. Архивировано 31 июль 2021 года.
  13. ↑ Расстояние Димитровград - Самара. RuDorogi.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 июль 2021. Архивировано 31 июль 2021 года.
  14. ↑ Димитровград. Губернатор и Правительство Ульяновской области (официальный сайт). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2024.
  15. ↑ СНМ Самарской губ., на 1910 г. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 апрель 2020. Архивировано 23 октябрь 2019 года.
  16. ↑ Топонимия Димитровграда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 26 ноябрь 2012. Архивировано 20 октябрь 2014 года.
  17. ↑ НАШ ДИМИТРОВГРАД. ГЕОГРАФИЧЕСКОЕ ПОЛОЖЕНИЕ И КЛИМАТИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ. Архивировано 29 март 2013 года.
  18. ↑ Расчёт расстояний между городами. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 март 2014. Архивировано 13 август 2009 года.
  19. ↑ Наш Димитровград. Устав города. Архивировано 29 март 2013 года.
  20. ↑ Димитровград. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июль 2020. Архивировано 6 август 2020 года.
  21. ↑ История городка Димитровград (недоступная ссылка — история).
  22. ↑ От Луначарска до Люксембурга: все имена Мелекесса-Димитровграда / Новостной портал Ульяновска / 73online.ru. 5 декабрь 2024 тикшерелгән.
  23. ↑ Герои страны. Маркелов Владимир Андреевич. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 ноябрь 2012. Архивировано 2 ноябрь 2012 года.
  24. ↑ Герои страны. Мытарев Иван Петрович. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 ноябрь 2012. Архивировано 2 ноябрь 2012 года.
  25. ↑ Наш Димитровград. История. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 ноябрь 2012. Архивировано из оригинала 29 март 2013 года.
  26. ↑ Городская Дума города Димитровграда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 ноябрь 2016. Архивировано 27 март 2019 года.
  27. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность наличного населения СССР по районам и городам.
  28. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  29. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  30. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  31. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  32. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  33. ↑ Народное хозяйство СССР за 70 лет.
  34. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  35. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  36. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  37. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  38. ↑ Российский статистический ежегодник. 1994.
  39. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  40. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  41. ↑ Российский статистический ежегодник. 1997 год.
  42. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  43. ↑ Российский статистический ежегодник. 1999 год.
  44. ↑ Российский статистический ежегодник. 2000 год.
  45. ↑ Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001.
  46. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более.
  47. ↑ Российский статистический ежегодник. 2004 год.
  48. ↑ Российский статистический ежегодник, 2005 год.
  49. ↑ Российский статистический ежегодник, 2006 год.
  50. ↑ Российский статистический ежегодник, 2007 год.
  51. ↑ Российский статистический ежегодник, 2008 год.
  52. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  53. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Населённые пункты Ульяновской области и численность проживающего в них населения по возрасту.
  54. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  55. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов).
  56. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  57. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  58. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  59. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  60. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  61. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года.
  62. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  63. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  64. ↑ с учётом городов Крыма
  65. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  66. ↑ Итоги::Ульяновскстат. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 апрель 2013. Архивировано 14 апрель 2013 года.
  67. ↑ Журнал Священного Синода № 61, 2012
  68. ↑ Димитровград, Церковь Луки (Войно-Ясенецкого). 4 декабрь 2024 тикшерелгән.
  69. ↑ 1 2 Компании Димитровграда (Ульяновская область). СПАРК. Интерфакс (2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 октябрь 2018. Архивировано 12 октябрь 2018 года.
  70. ↑ Календарь знаменательных, праздничных и памятных дат, профессиональных праздников, отмечаемых в 2023 году в Ульяновской области
  71. ↑ Индустриальный парк ДИП Мастер. Индустриальные парки и технопарки России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2024.
  72. ↑ ДИП Мастер. КИП Мастер. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 ғинуар 2022. Архивировано 31 ғинуар 2022 года.
  73. ↑ Играй, но дело знай! В Димитровграде запустили II очередь проекта белорусской компании «Полесье». «Медиа 73» (16 сентябрь 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 ғинуар 2022. Архивировано 31 ғинуар 2022 года.
  74. ↑ «ДомоЦентр» Димитровград — магазин строительных материалов. «ДомоЦентр». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 ғинуар 2022. Архивировано 31 ғинуар 2022 года.
  75. ↑ Магазины в г. Димитровград. «DNS». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 31 ғинуар 2022. Архивировано 31 ғинуар 2022 года.
  76. ↑ МАРШРУТЫ И РАСПИСАНИЕ ГОРОДСКИХ АВТОБУСОВ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 декабрь 2016. Архивировано 20 декабрь 2016 года.
  77. ↑ Перечень наименований зарегистрированных СМИ. Роскомнадзор. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2024.
  78. ↑ 24 ноября. Открытие виртуального филиала Русского музея в Димитровграде. Официальный сайт Русского музея (24.11.2016). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июнь 2019. Архивировано 20 июнь 2019 года.
  79. ↑ КРАЕВЕДЧЕСКИЙ МУЗЕЙ г. ДИМИТРОВГРАДА - история Симбирска и Ульяновска. ulrgo.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2024.
  80. ↑ Театр кукол открылся в Димитровграде. Газета «Комсомольская правда. Ульяновск» (07.01.2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июнь 2019. Архивировано 4 июнь 2019 года.
  81. ↑ Детская школа искусств №1 г. Димитровграда Ульяновской области. muzkult.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 декабрь 2024.
  82. ↑ Димитровград и его окрестности. mir-dim.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 октябрь 2020. Архивировано 18 октябрь 2019 года.
  83. ↑ Димитровград и его окрестности. mir-dim.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 октябрь 2020. Архивировано 8 май 2021 года.
  84. ↑ Памятник Георгию Димитрову. 5 декабрь 2024 тикшерелгән.
  85. ↑ Всероссийская премия туристических маршрутов. Russian Travel Tour Awards. » Победители III Всероссийской туристской премии «Маршрут года». tourawards.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 декабрь 2024.
  86. ↑ Симбирский курьер. sm-k.narod.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 июль 2020. Архивировано 19 июль 2020 года.
  87. ↑ Мукомольный комбинат | Димитровград | Культурный туризм. 5 декабрь 2024 тикшерелгән.
  88. ↑ Городская усадьба Ф. В. Бечина. 5 декабрь 2024 тикшерелгән.
  89. ↑ В Димитровграде появился собственный бюст Александра Пушкина. Газета «Мозаика» (10.06.2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 июнь 2019. Архивировано 17 август 2017 года.

Һылтанмалар

Әҙәбиәт

  • Ульяновская — Симбирская энциклопедия: в 2 т. / ред. и сост. В. Н. Егоров. — Ульяновск : Симбирская книга, 2004. — 590 с. — 2500 экз. — ISBN 5-8426-0035-8.
  • Учебные заведения Ульяновска. История возникновения / О. М. Репьев, Приволжское книжное изд-во, 1969 г. — 441 с.
  • Н. П. ИнфоРост. ГПИБ | Протопопов И. А. Список населенных мест Самарской губернии… — Самара, 1900.. elib.shpl.ru.
  • СНП Самарской губернии на 1928 г.
  • СНП Средне-Волжского края на 1930 г.
  • Список насел. мест Сам. губ..

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар