Һоросай менән Ҡарасай (әкиәт)

Әкиәтте яҙып алыу

• Әкиәтте 1936 йылда билдәле башҡорт яҙыусыһы, фольклорсы һәм ғалим Кирәй Мәргән яҙып алған.
• Яҙып алыу урыны һәм сығанағы: Әбйәлил районында «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозында йәшәүсе М. Аллаярованың һөйләүе буйынса яҙып алынған.

Баҫмалар

• Фәнни форматта әкиәт тәүге тапҡыр 1959 йылда «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында (233—237 биттәр) донъя күрә. Башҡорт телендә был әҫәр 2009 йылда «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлыҡ йыйынтығының 13-сө китабында (Хайуандар тураһында әкиәттәр) 55-се һан аҫтында баҫылған^[1].
• Урыҫ телендә әкиәттең академик тексы «Башкирское народное творчество» серияһының 4-се томында, 107-се һан аҫтында сығарылған^[2].

Бер әбей менән бабай яңғыҙ йәшәгән, балалары ла, ҙур хужалыҡтары ла булмаған. Уларҙың бер һыйыры һәм ике бесәйе генә булған. Береһен Һоросай, икенсеһен Ҡарасай тип атағандар. Бабай ҙа, әбей ҙә бесәйҙәрен яратҡан. Һоросай уңған һәм эшһөйәр булған, ә Ҡарасай иһә үтә ялҡаү — айҙар буйы мендәр өҫтөндә ятып йоҡлаған, төндәрен һөт менән ҡаймаҡ урлаған.

Бабай менән әбей һөт ризыҡтарын кем урлағанын белергә теләп, бесәйҙәрҙе күҙәтә башлаған. Һоросай төнө буйы сысҡан тотҡан, ә Ҡарасай ғәҙәттәгесә мендәрҙә йоҡлаған. Шунан ҡарттар һөттө Һоросай урлай тигән һығымта яһаған.

Бабай Һоросайҙы ҡараңғы урманға алып барып ташлаған. Төндә бесәйгә бик ҡурҡыныс булған, ул ағасҡа менеп мыйаулай башлаған.

Урманда бүре, төлкө, ҡуян һәм айыу тыныс ҡына йәшәгән. Улар бер-береһе менән дуҫ булған. Әммә урман йәнлектәре бесәйҙең көслө мыйаулағанын элек ишетмәгән, шуға бик ҡурҡҡан. Урман буйлап ҡурҡыныс йәнлек тураһында хәбәр таралған.

Төлкө, айыу, инә ҡуян һәм бүре кәңәшләшеп, ят йәнлекте күстәнәс менән тынысландырырға һәм уның менән танышырға булған. Илсе итеп инә ҡуянды ебәргәндәр. Һоросай үҙе лә ҡуяндан ҡурҡҡан һәм бүләк итеп сысҡандар һораған.

Йәнлектәр күстәнәс йыйған, әммә унда бал, сей бәрәс ите, йолҡолмаған тауыҡ һәм уҫаҡ ҡайырыһы ғына булған. Аслыҡтан һәм үпкәнән Һоросайҙың асыуы килгән. Осраҡлы рәүештә ағас төбөндә йәшеренгән ҡуянға тап булған да уның ҡолаҡтарын тотоп алған. Был хәлдән һуң урманда ҡурҡыныс йәнлек тураһында имеш-мимештәрҙе тағы ла көсәйткән.

Һоросай бер нисә көн урманда йәшәгән. Ә был ваҡытта өйҙә ҡаймаҡ менән һөт һаман юҡҡа сыҡҡан, сысҡандар бөтөн өй буйлап сабыша башлаған. Шунда бабай менән әбей бөтә бәләнең Ҡарасайҙан икәнен аңлаған һәм Һоросайҙы бушҡа урманға алып барып ташлауҙарына үкенгән.

Ҡарасайҙы ла урманға алып барып, тоҡ эсендә ағасҡа элгәндәр. Урман йәнлектәре бөтә урманды ҡурҡытып торған бесәйҙән ҡотолорға тип, тоҡто ергә төшөрөп, эсендәге Ҡарасайҙы туҡмағандар.

Шул ваҡытта урманға килгән бабай менән әбей Һоросайҙы саҡыра башлаған. Һоросай табылған һәм яңынан өйөнә ҡайтарылған.

Хәлдең комиклығы шунда: урман йәнлектәре ялҡау бесәйҙе ҡурҡыныс урман батшаһы — «Батыр Бесәй» тип ҡабул итә, шуға күрә урманда йорт хайуандарының һәр бер хәрәкәтенән ҡурҡа башлайҙар^[3].

• Ҡарт — ауылда йәшәүсе, балаһыҙ, оло йәштәге ир-ат.
• Ҡарсыҡ — ауылда йәшәүсе, балаһыҙ, оло йәштәге ҡатын-ҡыҙ.
• Һоросай — ҡарсыҡтың һоро бесәйе, тәртипле һәм аҡыллы.
• Ҡарасай — ҡарттың ҡара бесәйе, ялҡау һәм гел яҫтыҡта йоҡлаусы. Ҡарасай сысҡан тотоу менән шөғөлләнмәгән.
• Айыу — бик үк аҡыллы булмаған, төрлө хәйләләргә тиҙ бирешеүсе йәнлек.
• Төлкө — хәйләкәр һәм сос, гел йәнлектәр менән хәйлә ҡорорға тырыша, ҙур ғәйбәтсе.
• Бүре — бөтә тәҡдимдәргә лә килешеүсе герой.
• Ҡуян — бер яҡтан ҡурҡаҡ, икенсе яҡтан урман йәнлектәре араһында Һоросай менән иң ныҡ бәйләнешкә ингәне.

Башҡорт халыҡ әкиәте сюжеты профессиональ театр сәнғәтендә лә, балалар ижады коллективтарында ла сағылыш таба.

Профессиональ театр сәхнәһендә

«Ике бесәй» спектакле (2022) — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры «Һоросай һәм Ҡарасай» әкиәте мотивтары буйынса ҡуйылған «Ике бесәй» исемле ҡурсаҡ спектакленең премьераһын тәҡдим итте.

Спектаклдең режиссёры — Ольга Штырляева, рәссам-ҡуйыусыһы — Илнур Слявчин.

Спектакль театр сәхнәһендә башҡорт телендә күрһәтелә^[4][5][6].

Конкурстар һәм балалар ижадында

• «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсы — 2019 йылда Фатима Мостафина исемендәге 20-се Башҡорт гимназияһының Наилә Байымова етәкселегендәге фольклор коллективы Башҡортостан халыҡтарының туған телдәрендә донъя халыҡтары әкиәттәрен башҡарыусыларҙың төбәк-ара «Һаумы, һаумы, әкиәт!» конкурсында Гран-при яуланы. Йәш артистар башҡорт халыҡ әкиәте «Һоросай менән Ҡарасай» буйынса сәхнәләштереү тәҡдим итте^[7].

• 2023 йылдың 27 майында «Китап — байрам» халыҡ-ара китап йәрминкәһе сиктәрендә конкурсҡа йомғаҡ яһалды. Башҡортостан Республикаһының 2-се республика полилингваль күп профилле «СМАРТ» гимназияһының 2Л класс уҡыусылары «Ҡарасай менән Һоросай» башҡорт халыҡ әкиәте буйынса башҡорт телендә әҙерләнгән сәхнәләштереү менән сығыш яһап, 1-се урын яуланы. Йәш ҡатнашыусылар Башҡортостан Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығының дипломдары һәм иҫтәлекле бүләктәр менән бүләкләнде^[8].

«Был тарихта төп геройҙың әхлаҡи позицияһы аныҡ күрһәтелгән. Ул үҙен язалаусыларҙы ғәйепләмәй, яҙмышын нисек бар — шулай ҡабул итә. Тормошон дауам итеп кенә ҡалмай, ә герой булараҡ тағы ла нығыраҡ асыла һәм еңеүсе булып өйөнә ҡайта», — тип билдәләне Ольга Штырляева^[6].