Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Һунарсы Юлдыбай (әкиәт)

Һунарсы Юлдыбай (рус. Охотник Юлдыбай) — һунарсылыҡ һәм тормош-көнкүреш тематикаһындағы, аҡыл өйрәтеү (нәсихәт) һыҙаттары булған башҡорт халыҡ әкиәте[1][2]

Әкиәт ҡарт һунарсы Янһарының улы Юлдыбай тураһында. Урманға һунарға барғанда иптәштәре ҡурҡып ҡасып бөткәс, Юлдыбай «урман хужаһы» — айыу менән яңғыҙы алыша[2]. Сюжетта дуҫлыҡ, бурысҡа тоғролоҡ һәм ҡурҡаҡлыҡты ғәйепләү мотивтары бар[1][3]

Шул уҡ герой исеме менән йөрөтөлгән тылсымлы «Юлдыбай батыр» әкиәтенән айырыла.

Классификацияһы һәм жанр үҙенсәлектәре

Башҡорт халыҡ ижады систематикаһында «Һунарсы Юлдыбай» тормош-көнкүреш һәм нәсихәт әкиәттәре рәтенә ҡарай; унда героик-көнкүреш һәм һунар хикәйәте һыҙаттары бар[3][4]. Тылсымлы әкиәттәрҙән айырмалы рәүештә, фантастик ярҙамсылар һәм мөғжизәле әйберҙәр юҡ; хикәйәт һунарсыларҙың көнкүреше, традицион ҡорал һәм йәнлектәр ҡылыҡтары менән бәйле.

Текста халыҡ мәҡәле һәм һунарсы нәсихәте килтерелә:

  • «Илдән айырылғанды айыу ашар, көтөүҙән айырылғанды бүре ашар». Башҡорт мәҡәленең киң таралған формаһы ла башҡа: «Айырылғанды айыу ашар, бүленгәнде бүре ашар».
  • Ҡырағай йыртҡысҡа барғанда үҙ-ара татыу булырға һәм иптәште бәләнән ҡотҡарырға кәрәк (һунарсы нәсихәте)[1][2].

«Юлдыбай батыр» әкиәтенән айырмаһы

Башҡорт фольклорында шул уҡ исемле башҡа әҫәр бар — тылсымлы «Юлдыбай батыр». Унда герой — Алтынсәс улы; сюжетта үгәй әсә, юха, тулпар, дэв һәм тылсымлы йомортҡа осрай[5]. Фольклористика күҙлегенән «Юлдыбай батыр» тылсымлы әкиәттәр рәтенә индерелә («Йомғаҡ», «Йәш һунарсы һәм мәскәй» менән бер рәттән)[6]. «Һунарсы Юлдыбай» иһә көнкүреш сюжет: айыу менән алыш, иптәштәрҙең ҡурҡаҡлығы һәм әсәнең ҡыйыулығы.

Сюжеты

Урал тауҙары итәгендә бәләкәй генә башҡорт ауылы ситендә тәжрибәле һунарсы Янһары ҡатыны менән йәшәй. Уның берҙән-бер улы Юлдыбай атаһы менән һунарға йөрөй. Янһары вафат булғас, ғаилә ярлылыҡта ҡала. Юлдыбай атаһының уҡ-һаҙағын алып, үҙен һәм тол әсәһен туйҙырыу өсөн яңғыҙы һунарға сыға[2].

Йәйге көндәрҙең береһендә ике ауылдаш егет унан һунарға алып барыуын һорай. Өсәүләп урманға китәләр һәм ҡурай еләге үҫкән аланға сығалар. Ҡарт ҡарама янында ҙур айыуға тап булалар. Юлдыбай иптәштәрен бергә һөжүм итергә өндәй, Хәнйәрен (рус.)баш. һурып айыуға ташлана. Юлдаштары ҡурҡып ауылға ҡаса һәм әсәһенә улын айыу ботарланы тип хәбәр итә[2].

Әсәһе уларҙы ғәйепләй, мәрхүм ире Янһарының ҡылысын ала һәм алыш урынына алып барыуҙарын талап итә. Ҡарама төбөндә күкрәгенә хәнйәр ҡаҙалған үле айыу һәм ҡанға батҡан, аңын юғалтҡан Юлдыбай ята. Өсәүләп айыу тиреһен һыҙыралар, егетте тирегә урайҙар, яраларына айыу майы һөртәләр һәм ауылға алып ҡайталар. Юлдыбай һауыға; ауылда уны «батыр», ике юлдашын «ҡурҡаҡ» тип йөрөтә башлайҙар[1][2].

Төп образдар

  • Юлдыбай — төп герой, йәш һунарсы. Атаһы һөнәрен дауам итә; айыу менән яңғыҙ алыш сюжеттың кульминацияһы.
  • Янһары — оло йәштәге һунарсы, Юлдыбайҙың атаһы; улын һунарға өйрәткән остаз образы.
  • Юлдыбайҙың әсәһе — тол ҡатын; улын ташлап ҡасҡан иптәштәрҙе кире алыш урынына ҡайтара, ата ҡылысын ҡулланған персонаж[3].
  • Ике иптәше — Юлдыбайҙың ҡорҙаштары; ҡурҡаҡлыҡ һәм иптәште ташлап китеү аша ҡаршы ҡуйылған образдар.
  • Айыу — «урман хужаһы»; тәбиғәт көсөн кәүҙәләндергән дошман-йыртҡыс.

Идея-тема йөкмәткеһе һәм фольклор мотивтары

Һунарсылыҡ кодексы һәм үҙ-ара ярҙам

Башҡорттарҙа һунар тарихи яҡтан йыш ҡына коллектив (артель) характерлы булған. Әкиәт урманда иптәште ташлап китеүҙе халыҡ нормаһын боҙоу тип күрһәтә[1].

Инициация мотивы

Сюжетта егеттең өлгөрөү баҫҡыстары айырыла[4]:

  1. өлкән быуындан өйрәнеү (атаһы менән һунар);
  2. үҙаллы эшмәкәрлек (атаһы вафатынан һуң яңғыҙ һунар);
  3. юғары һынау — ярҙамһыҙ йыртҡыс менән алыш;
  4. һауығыу (айыу тиреһенә урау) һәм халыҡ тарафынан батыр тип танылыу.
Этнографик элементтар
  • Ҡорал: уҡ-һаҙаҡ, һунарсы хәнйәре, атаһының ҡылысы.
  • Халыҡ медицинаһы: айыу майы һәм яңы һыҙырылған тирегә урау — Урал һәм Себер халыҡтарында билдәле ысул булараҡ телгә алына[1].
  • Тәбиғәт: урман аланлығы, ҡурай еләге, ҡарт ҡарама[4].

Баҫмалары

«Һунарсы Юлдыбай» башҡорт фольклоры йыйынтыҡтарында баҫыла. Ул күптомлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» серияһына һәм рус теленә тәржемә ителгән баҫмаларға ингән[1][3].

1947 йылда Мәскәүҙә һәм Ленинградта Детгиз нәшриәтендә донъя күргән «Башкирские народные сказки» йыйынтығына индерелгән. Йыйынтыҡты А. Н. Усманов төҙөгән һәм ул Башҡорт тел һәм әҙәбиәт ғилми-тикшеренеү институты материалдарына нигеҙләнгән. Әкиәттәрҙең рус телендәге әҙәби эшкәртеүен А. П. Платонов башҡарған. 1947 йылғы баҫманы Р. Сайфуллин һәм Е. Рачёв иллюстрациялаған. Китап «Школьная библиотека» серияһында нәшер ителгән.[2][7].

Әкиәт 1963 йылда Өфөлә ҡабат баҫылған Усманов йыйынтығына ингән (ред. һәм инеш һүҙ — Н. К. Дмитриев; 112 с.)[8].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Сөләймәнов Ә. М. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр (баш.) / төҙ., инеш мәҡәлә авт. Ә. М. Сөләймәнов; яуаплы мөхәрр. С. Ә. Галин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — Т. 4. — 398 с.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Усманов А. Н. Башкирские народные сказки. — М.; Л.: Детгиз, 1947. — 94 с.
  3. ↑ 1 2 3 4 Сулейманов А. М. Башкирское народное творчество. Бытовые сказки / отв. ред. Н. Т. Зарипов; вступ. ст. Л. Г. Бараг, А. М. Сулейманов. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. — Т. 5. — 496 с. — ISBN 5-295-00637-9.
  4. ↑ 1 2 3 Сулейманов А. М. Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный репертуар и поэтика / отв. ред. Л. Г. Бараг. — М.: Наука, 1994. — 224 с.
  5. ↑ Волшебные сказки. Юлдыбай батыр. Башкирские сказки. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.
  6. ↑ Башҡорт халыҡ әкиәттәре
  7. ↑ Андрей Платонов. Охотник Юлдыбай. Лаборатория фантастики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 август 2026.
  8. ↑ сост. А. Усманов. Башкирские народные сказки / Н. К. Дмитриев. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1963. — 112 с.

Әҙәбиәт

  • Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 4-се китап. Тормош-көнкүреш әкиәттәре / төҙ., инеш мәҡәлә авт. Ә. М. Сөләймәнов; аңлатмалар Л. Г. Бараг, Ә. М. Сөләймәнов; яуаплы мөхәрр. С. Ә. Галин. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1981. — 398 б.
  • Башкирское народное творчество. Т. 5. Бытовые сказки / сост. А. М. Сулейманов; отв. ред. Н. Т. Зарипов; вступ. ст. Л. Г. Бараг, А. М. Сулейманов. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1990. — 496 с. — ISBN 5-295-00637-9.
  • Сулейманов А. М. Башкирские народные бытовые сказки: сюжетный репертуар и поэтика / отв. ред. Л. Г. Бараг. — М.: Наука, 1994. — 224 с.
  • Башкирские народные сказки / сост. А. Н. Усманов; лит. обработка А. Платонова. — М.; Л.: Детгиз, 1947. — 94 с.

Һылтанмалар

Категориялар