Өйгә эш

Өйҙәге эш менән уҡытыуҙың тәүге формалары Боронғо донъяла уҡ ҡулланылған: Боронғо Мысырҙа, Грецияла һәм Римдә белем биреү мәктәп дәрестәренән тыш өйгәе эш бирелгән^[1].

XVIII быуатта Изге Рим империяһының «халыҡ мәктәптәрендә» үҙ аллы эшләү өсөн заданиеларҙы үҙ эсенә алған ҡатыраҡ класс‑дәрес системаһы тарала; был модель Европа буйлап киңәйә һәм Рәсәйҙә ҡабул ителә. Көнбайыш тикшеренеүселәре фекеренсә, хәҙерге заман өй эшен Америка реформаторы Хорас Манн (рус.)баш. популярлаштырған: уның инициативаһы буйынса XIX быуат уртаһында АҠШ-та уҡыусыларға өйгә эш бирелә башлай^[1][2].

XX быуатта өй эшенә мөнәсәбәт бәхәскә әйләнә: АҠШ-та педагогтар балаларҙың дәрестән тыш артыҡ йөкләнеүе һаулыҡ өсөн зыянлы тип иҫәпләй, һөҙөмтәлә ҡайһы бер штаттар башланғыс синыфтар өсөн өйгә эш биреүҙе ваҡытлыса тыйған. Икенсе донъя һуғышынан һуң америка уҡыусыларының өйҙәге эш күләме иҡтисади проблемалар һәм сәйәси сыуалыштар арҡаһында арта, ә һуңынан өй эше ижадты баҫа тип иҫәпләгән йәмғиәт баҫымы аҫтында кәмей. Тәнҡитләүҙәргә ҡарамаҫтан, XXI быуатта АҠШ уҡыусыларының өй эшен үтәү ваҡыты 1990 йылдарға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк (яҡынса 4,5 сәғәт)^[3]; шул уҡ ваҡытта заданиелар күләме штатҡа ҡарап үҙгәрергә мөмкин, ә ҡайһы бер мәктәптәрҙә өйгә эш бөтөнләй бирелмәй^[4][5].

Финляндияла һәм Скандинавияның күпселек илдәрендә өй эштәренең күләме минималь, дәрестәрҙең сифатына һәм тәнҡитле фекерләүҙе үҫтереүгә баҫым яһала; балалар дәрестәр сиктәрендә проекттар үҙләштерә һәм эшләй. Японияла йөкләмә уртаса, әммә үҙаллылыҡ һәм практик күнекмәләрҙе үҫтереүгә иҫәпләнгән. Италия, Ирландия, Польша һәм Испания дз башҡарыу аҙнаһына 6 сәғәттән 10 сәғәткә тиклем дауам иткән илдәр иҫәбенә инә. Шул уҡ ваҡытта Ҡытайҙа ла уҡыусылар, өйгә эштән тыш, репетиторҙар менән шөғөлләнә^[4][5].

Педагогик методикаларға ярашлы, өй эштәренең төп маҡсаты — дәрестә үҙләштерелгәнде нығытыу, «бушлыҡтарҙы» ҡабатлау һәм бөтөрөү. Бындай эш уҡыусыларға аңлау кимәлен һылтанмаһыҙ тикшерергә мөмкинлек бирә, хәтергә төшөрөүгә һәм түбәндәге темаларға әҙерләнеүгә булышлыҡ итә. Ул шулай уҡ уҡытыусыға материалдың ни тиклем яҡшы үҙләштерелеүен баһаларға һәм артабанғы эште планлаштырырға ярҙам итә^[1][9].

Башҡа өҫтөнлөктәре араһында-иғтибар, концентрация һәм теманы өйрәнеү оҫталығын үҫтереү; уҡыусыла үҙ-үҙен ойоштороу һәм ваҡыт менән идара итеү күнекмәләре формалаша[2]. Тәнҡитле һәм ижади фекерләү, педагогтар фекеренсә, шул иҫәптән тикшеренеү проекттары һәм әҙәбиәтте үҙ аллы уҡыу аша үҫешә^[2]. Заманса технологиялар ярҙамында уҡыусылар уңайлы форматты (уҡыу, видеояҙма) һайлай ала, был мәғлүмәтте ҡабул итеүҙең төрлө стилдәрен иҫәпкә алырға ярҙам итә. Үҙ аллы эшләү ҙә үҙ-үҙеңде танып белеүгә булышлыҡ итә: үҫмерҙәр үҙ мәнфәғәттәрен яҡшыраҡ аңлай һәм киләсәкте планлаштырырға өйрәнә^[1].

Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты башлығы Ирина Белых фекеренсә, әҙәбиәт кеүек ҡайһы бер предметтар класс эше сиктәрендә генә тулыһынса үҙләштерелә алмай — балаларҙың ижади һәләттәрен үҫтергән күләмле әҫәрҙәрҙе уҡыу ҙа өй эше булып тора^[8].

2000 йылдар уртаһында америка психологы Харрис Купер тарафынан үткәрелгән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, өйгә эштәрҙең күләме менән уҡыуҙағы уңыштар араһындағы бәйләнеш бик бәләкәй, ә өйгә эштәрҙең ыңғай йоғонтоһо тәү сиратта юғары мәктәптә күҙәтелә^[10]. 18 мең юғары уҡыу йорто уҡыусыһын анализлау асыҡлауынса, өйгә эштең күп булыуының төп сәбәптәре мәктәп программаһының артыҡ йөкләнгәнлеге һәм уҡыусылар ҡатмарлы материалды үҙ аллы йөрөтөү кәрәклеге, был йыш ҡына мотивацияны юғалтыуға килтерә. 300 уҡыусы ҡатнашлығында үткәрелгән тағы бер тикшеренеүҙең һөҙөмтәләре буйынса, өйгә эшкә күп ваҡыт бүлгән балалар дәрестә әүҙемерәк, әммә стресс һәм һаулыҡтары менән бәйле проблемалар кисерә. Бынан тыш, өйгә эште артыҡ эшләү аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балалар өлгәшеүен насарайта, сөнки уларға ярҙам һәм уҡыу шарттары юҡ, әгәр ҙә улар материалды аңламаһа, ата-әсә ярҙамы зыян килтерергә мөмкин^[11][12].

Рәсәй уҡытыусылары өй эшенең күләмен белем биреү программаларына бәйләй. «Уҡытыусы» профсоюзы ағзаһы Анна Штернберг әйтеүенсә, ҡабул ителгән нормалар уҡыусыларҙы өйгә эшһеҙ еткереп булмаған «күпләп мәғлүмәтте» үҙләштерергә бурыслы. Уҡытыусы уҡыу планына ҡатнашыусылар араһында киң фекер алышыу аша үҙгәрештәр индереү кәрәк, тип иҫәпләй. Мәғариф министрлығы ҡарамағындағы йәмәғәт советы рәйесе Дмитрий Лутовинов дөйөм өйгә эштәр күләменең «ысынлап та ҙур» булыуын һәм бының өйгә эштәр күләме буйынса норматив акттар булмауы менән бәйле булыуын таныны. 2025 йылдың 1 сентябрендә ҡабул ителгән Мәғариф министрлығының 704-се һанлы бойороғон тикшергәндә, Дмитрий Казаков, «Уҡытыусы» профсоюзы рәйесе, яңы стандарттарҙы тик тәҡдимдәр тип кенә ҡарарға кәрәклеген белдерҙе, сөнки объектив рәүештә студентҡа күпме ваҡыт кәрәклеген билдәләү мөмкин түгел^[8].