Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы

Айырым башҡорт кавалерия бригадаһын 1919 йылдың июнь айында Муса Мортазин тарафынан Башҡорт корпусының Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы базаһында ойошторола^[1].

Бригада составына ошо 1-се Башҡорт кавалерия полкы^[2], 2-се Башҡорт кавалерия полкы^[3], пехота дивизионы инә^[4]. 1920 йылдың май айында бригада составына таратылған Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының 1-се Башҡорт кавалерия полкы ла индерелә^[1].

Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы аҡ гвардиясыларҙың Көньяҡ армияһы составына инә^[5].

1919 йылдың 8 авгусынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, аҡ гвардиясылар командованиеһының фармандарына иғтибар итмәй, үҙ аллы эш итә башлай. 1919 йылдың 18 авгусында көтөлмәгән һөжүм менән 4-се Ырымбур армия корпусын ҡыйрата. Башревком вәкиле Т. Ғ. Имаҡовтың ярҙамы менән 1919 йылдың 23 авгусында бригада Эшсе-Крәҫтәин Ҡыҙыл Армияһы яғына күсә һәм 1-се армия составына индерелә^[1].

1919 йылдың сентябрендә бригадала 1 800 ҡылыссы, ике орудиелы һәм һигеҙ пулеметлы йәйәүле батальон иҫәптә була. 1919 йылдың 7 октябренән Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Төркөстан фронтының Илецк ғәскәрҙәре төркөмө составында һуғыша^[6]. Урал армияһына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, шул иҫәптән Урал-Гурьевск операцияһында. Урал казактарына ҡаршы ауыр һуғыштарҙа бригада үҙенең шәхси составының 60 процентын юғалта^[1].

1919 йылдың декабрь айында М. В. Фрунзе фарманына ярашлы 2-се кавалерия бригадаһы 1-се армияның 5-се кавалерия дивизияһы составына индерелә. Әммә бер аҙҙан Башҡорт АССР-ның Халыҡ комиссариаты, Совет Рәсәйе Реввоенсоветы юллауы буйынса бригадаға элекке статусы ҡайтарыла^[1].

1920 йылдың май айында 12-се армия составына инә. Бригада составына Петроградтан килгән башҡорт кавалерия полкы ҡушыла, ә 1920 йылдың август — сентябрь айҙарында Башҡортостандан килгән ирекле отрядтар өҫтәлә^[7].

Советтар һәм Польша араһындағы һуғыш ваҡытында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Киев һәм Ровно — Дубнинск һөжүм операцияларында, шулай уҡ Ковель, Замостье, Грубешов, Дубно, Изяславль һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Бригада С. В. Петлюра етәкселегендәге ҡораллы формированиеларҙы юҡҡа сығарыуҙа ҙур роль уйнай^[1].

1920 йылдың 10 декабрендә һалдаттарҙың һаны кәмеү сәбәпле, 12-се армия командующийы бойороғона ярашлы бригада ике полкка ҡалдырыла — 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия полктары. 1921 йылдың башынан Киев хәрби округы командующийы ҡарамағында була^[1].

1921 йылдың 25 мартында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы тарҡатыла, уның частары 15-се, 16-сы, 17-се һәм 18-се Башҡорт айырым эскадрондарына бүленә һәм Петроград Советы исемендәге 12-се сик буйы дивизияһы составында Румыния һәм Польша сиктәренең бер участкаһын һаҡлауға ебәрелә^[1].

1921 йылдың ноябрендә 15-се, 16-сы һәм 17-се Башҡорт айырым эскадрондары 12-се кавалерия дивизияһына берләшә^[8], ә 18-се ҡыҙыл казактар эскадроны 2-се кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия полкы итеп үҙгәртелә.

• М. Л. Мортазин (июнь, 1919 йыл);
• Х. Я. Кальметьев в. в. б. (12-20 август, 1920 йыл);
• А. В. Горбатов (август 1920 — апрель 1921).

Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.

• Бригаданың 80-дән ашыу яугиры һәм командиры Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған^[1].

• 1950—1980 йылдарҙа Ровно ҡалаһында бригада яугирҙары хөрмәтенә һәйкәл була, ә урамдарының береһе бригада исемен йөрөтә^[1].