Беляев Тимофей Савельевич
Тимофей Савельевич Беляев (рус. Беляев Тимофей Савельевич; 1768 йылдың, Ташлы — 1846 йылдың) — рус шағиры, фольклорсыһы һәм башҡорт эпосын рус теленә тәржемәләүсе.
Биографияһы
1768 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Ташлы ауылында крепостной крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ырымбур губернаһы прокуроры һәм Өфө губернаторы Н. И. Тимашевтың крепостной хеҙмәтсеһе һәм шәхси секретары булған.
Ташлы ауыл училищеһын тамамлағас, Н. И. Тимашевтың улын тәрбиәләү менән шөғөлләнгән. Башҡорт телен, халыҡ көнкүрешен һәм ауыҙ-тел ижадын яҡшы белгән.
1846 йылда вафат булған[1] («Башҡорт энциклопедияһы» мәғлүмәттәре буйынса — 1864 йылда; «Урал тарихи энциклопедияһы» мәғлүмәттәре буйынса — 1816 йылдан һуң[2]).
Ижады һәм мираҫы
1812 йылда Т. С. Беляев Ҡазанда «Ҡуҙыйкүрпәс. Бер ҡурайсы тарафынан башҡорт телендә яҙылған һәм 1809 йылда Рифей тауҙары үҙәндәрендә урыҫ теленә тәржемә ителгән башҡорт повесы» («Куз-Курпяч. Башкирская повесть, писанная на башкирском языке одним кураичем и переведённая на российский в долинах гор Рифейских 1809 года») исемле китабын баҫтырып сығара. Был әҫәр рус әҙәбиәтендә «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» башҡорт эпосын тәүге художестволы эшкәртеүҙәрҙең береһе булып тора. Китапҡа «Ҡушымтала» автор башҡорт риүәйәттәрен тәржемә итеү буйынса йыйыу эшен дауам итеүен белдерә. Ҡайһы бер ғалимдар фараз итеүенсә, ул шулай уҡ «Алдар менән Зөһрә» хикәйәтен дә яҙып алған.
1813 йылда башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуына бағышланған «Рифей тауҙары ҡурайсыһы йыры» («Песнь Курайча гор Рифейских») тигән патриотик әҫәрен баҫтырып сығара. Уның «Минең кистәрем: башҡорт әкиәттәре» («Мои вечера: Сказки башкирские») тигән фольклор йыйынтығы ҡулъяҙма килеш һаҡланған. Шулай уҡ бер нисә шиғыр авторы.
Һайланма баҫмалары
| Йылы | Исеме | Баҫылып сыҡҡан урыны | Тасуирламаһы |
|---|---|---|---|
| 1812 | «Ҡуҙыйкүрпәс. Бер ҡурайсы тарафынан башҡорт телендә яҙылған һәм 1809 йылда Рифей тауҙары үҙәндәрендә урыҫ теленә тәржемә ителгән башҡорт повесы» | Ҡазан | «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» башҡорт эпосын тәүге әҙәби эшкәртеү. |
| 1813 | «Рифей тауҙары ҡурайсыһы йыры» | Ҡазан | Башҡорт халҡының 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында хикәйәләү. |
| Баҫып сығарылмаған | «Минең кистәрем: башҡорт әкиәттәре» | — | Т. С. Беляев яҙып алған башҡорт әкиәттәре һәм риүәйәттәренең ҡулъяҙма йыйынтығы. |
Әҙәбиәт
- Беляев Т. С. Песнь Курайча рифейских гор. — Изд.: Классика Книга Фонда, 2009.
- Мамбетов М. А. Тимофей Беляев — собиратель и популяризатор башкирских эпических произведений // Фольклор народов РСФСР. — Уфа, 1976.
- Рахимкулов М. Г. Башкирская повесть «крепостного грамотея» // Любовь моя — Башкирия. — Уфа, 1985.
- Харисов Ә. И. Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1973.
- Куз-Курпяч // Башкирия в русской литературе. — Т. 1. — Уфа, 1961.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Иҙелбаев М. Х. Беляев Тимофей Савельевич (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы. «Башҡорт энциклопедияһы» ДАУ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 июль 2026.
- ↑ Мешков Ю. А. Беляев Тимофей Савельевич. Уральская историческая энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 7 июль 2026. Архивировано 19 октябрь 2013 года.
Һылтанмалар
- Иҙелбаев М. Х. Беляев Тимофей Савельевич // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы (ғилми-нәшриәт комплексы), 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-306-8.
- Т. С. Беляев тураһында Урал тарихи энциклопедияһындағы мәҡәлә (архив күсермәһе)