Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Вәлитов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Нәжип Хәтмулла улы Вәлитов (рус. Валитов Нажип Хатмуллович; 1936 йылдың 15 феврале, Ҡарасайылға — 2008 йылдың 3 октябре, Өфө) — совет һәм Рәсәй химигы, нефть химияһы һәм катализ белгесе. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). Нефть эшкәртеү технологияларын уйлап сығарыусы һәм Башҡортостандың һәм СССР-ҙың нефть химияһы сәнәғәтен үҫтереүгә тос өлөш индереүсе.

Биографияһы

Нәжип Хәтмулла улы Вәлитов 1936 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Топорнин районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районында) Ҡарасайылға ауылында тыуған.

Производствола эшмәкәрлеге

1962—1974 йылдарҙа Салауат нефть химияһы комбинатында эшләй. Ошо ваҡыт эсендә ул дәрәжә аша өлкән инженерҙан пилот ғилми-тикшеренеу заводы директорына тиклем күтәрелә. Был осорҙа ул катализаторҙар һәм яңы етештереү технологияларын эшләү һәм тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә.

1974 йылда «Башнефтехимзаводы» территориаль берекмәһенә (Өфө) күсә, унда директор урынбаҫары һәм баш инженер вазифаларын башҡара. Уның бурыстарына республиканың нефть химияһы сәнәғәтен үҫтереү буйынса стратегик планлаштырыу ҙа ингән.

Вәлитов башланғысы менән һәм уның туранан-тура ҡатнашлығында Ишембай нефть эшкәртеү заводы сиктәрендә цеолиттар һәм адсорбенттар етештереүҙе үҙ эсенә алған катализаторҙар етештереү комплексы булдырыла. Был технологияларҙы индергәнгә тиклем стратегик катализаторҙар сит илдәрҙә (Францияла, Японияла, АҠШ-та) һатып алынған. Вәлитовтың үҫеше арҡаһында Башҡортостанда был продукцияны үҙ производствоһы булдырылды. 1974—2000 йылдарҙа Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводында авторлыҡ патенттарын тормошҡа ашырыу менән шөғөлләнә[1].

Фәнни эшмәкәрлеге һәм тәнҡит

1987 йылда Вәлитов Башҡорт дәүләт университетында (хәҙерге Өфө фән һәм технологиялар университеты) уҡыта башлай.

129 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән мәҡәләләр, монографиялар, ғилми-тикшеренеу эштәре авторы. Ул 23 патент һәм уйлап табыусы танытмаһы алған. Вәлитовтың хеҙмәттәре 12 илдәге 45 учреждениеның, шул иҫәптән Гарвард университетының, Оксфорд университетының һәм Токио университетының китапхана коллекцияларында күрһәтелгән.

Һуңғы йылдарында Вәлитов физика буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәргә мөрәжәғәт итә. Электромагнит һәм гравитацион үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр буйынса монографиялар баҫтыра. Атап әйткәндә, үҙенең «Атомдарҙы, молекулаларҙы химик ҡуҙғытыу ваҡытында вакуум тирбәлеүҙәре һәм электромагнит һәм гравитация ҡырҙарының көс һыҙыҡтарының хаотиклығы» тигән монографияһында ул мәғлүмәттең киңлектә, йәғни яҡтылыҡ тиҙлегенән дә тиҙерәк таралыуы мөмкин, тип раҫлаған һәм был һығымталарҙы дини-фәлсәфи ҡараштар менән бәйләгән. Был тикшеренеү өсөн ғалим Сәғүд Ғәрәбстаны короле Фәһдтән һәм Рим папаһынан рәхмәт хаттары алған[2][3].

Әлеге раҫлауҙар фәнни берләшмә тарафынан танылыу тапмаған һәм, атап әйткәндә, сағыштырмалыҡ теорияһы нигеҙләнгән хәҙерге фәнни ҡараштарға ҡаршы килә; был теорияға ярашлы, яҡтылыҡ тиҙлеге мәғлүмәт таралыуының иң юғары сиге булып тора. Фәнни әҙәбиәттә бындай ҡараштар, ҡағиҙә булараҡ, фәнни нигеҙләнмәгән йәки авторҙың шәхси инаныуҙары өлкәһенә ҡараған тип баһалана[4].

Ҡайһы бер баҫмалар һәм киң мәғлүмәт саралары был хеҙмәттәрҙе башлыса дини аңлатмалар контексында яҡтыртҡан. Шул уҡ ваҡытта Алланың барлығы мәсьәләһе фәлсәфә һәм дин өлкәһенә ҡарай һәм фән тарафынан дөйөм ҡабул ителгән иҫбатҡа эйә түгел[4].

Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы 2008 йылдың 3 октябрендә вафат була[1].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре

  • СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981)
  • СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985)
  • Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976)
  • Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1986)
  • Нью-Йорк Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 В Башкирии вспоминают выдающегося учёного-химика Нажипа Валитова. Башинформ. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 март 2026.
  2. ↑ Уфимский ученый Нажип Валитов научно доказал существование Бога и изобретал топливо для летающих тарелок. УФА1.ру (14 май 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 март 2026.
  3. ↑ Нажип Хатмуллович Валитов. science-freaks. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 март 2026.
  4. ↑ 1 2 Дочь — об ученом из Уфы: «Папа родился для того, чтобы передать людям идею о телепортации» (ru-RU), УФА1.ру. 19 март 2026 тикшерелгән.

Һылтанмалар

Категориялар