Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Имай Насыри

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Насиров фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Имаметдин Низаметдин улы Насыров (Имай Насыри) (рус. Имаметдин Низаметдинович Насыров (Имай Насыри); 1898 йылдың 30 сентябре, Өфө губернаһы — 1942 йылдың 29 марты) — башҡорт совет яҙыусыһы, журналист, мөхәррир һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт һәм татар телдәрендә ижад иткән. 1934 йылдан Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы[1]. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. 1937 йылда репрессияланған, төрмәлә вафат булған; 1956 йылда үлгәндән һуң аҡланған[2].

Биографияһы

1898 йылдың 30 сентябрендә (12 октябрендә) Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Түбәнге Уҫылы ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуған көнө иҫке стиль буйынса — 30 сентябрь, яңы стиль буйынса 12 октябрь[1][2]. 1910—1914 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә уҡыған, 1914—1918 йылдарҙа ауыл китапханаһы мөдире булған[2].

1919 йылда Урал фронтындағы Башҡорт бригадаһы сәйәси бүлегенең агитатор-ойоштороусыһы булып хеҙмәт иткән. 1920 йылда Ҡыҙәй кантоны милицияһын етәкләгән, 1921—1922 йылдарҙа Башҡорт милицияһы Баш идаралығы начальнигының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары булған. 1921 йылда РКП(б)-ның X съезы делегаты булған һәм Кронштадт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан[3]. 1920—1924 йылдарҙа РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы булған[2].

1923 йылда РКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы өйәҙ комитеттары секретарҙары курстарын, 1934 йылда Мәскәүҙә ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы марксизм-ленинизм курстарын тамамлаған[4].

Матбуғаттағы эшмәкәрлеге

1920-се йылдар башынан республика матбуғатында яҙыша башлаған. 1924 йылдан «Белем» журналын мөхәррирләгән, һуңыраҡ «Сәсән» һәм «Керпе» журналдарын сығарыуҙа ҡатнашҡан. 1931—1932 һәм 1936—1937 йылдарҙа татар телендәге «Коммуна» гәзитенең мөхәррире булған; һуңынан был баҫма «Ҡыҙыл таң» тип аталған. 1934—1936 йылдарҙа Ишембайҙағы «Башҡортостан вышкаһы» гәзитен етәкләгән, 1936 йылдан «Һәнәк» сатирик журналын мөхәррирләгән[1][2]. 1934 йылда Башҡорт АССР-ы Халыҡ мәғарифы комиссариатында матбуғат эштәре буйынса инспектор булып та эшләгән[1].

Ижады

Насыриҙың тәүге шиғырҙары 1920-се йылдар башында баҫылған. Ул шиғырҙар, хикәйәләр, нәҫерҙәр, сатира әҫәрҙәре, повестар, публицистик мәҡәләләр һәм романдар яҙған. 1926 йылда «Ҡарлуғастар» хикәйәләр йыйынтығы, 1927 йылда «Сәскәләр... Ләкин башҡалар» нәҫерҙәр йыйынтығы донъя күргән[1].

Уның тәүге проза әҫәрҙәре араһында «Тереләй ҡәберҙә» (1926), «Гөлдәр» (1927), «Вагонда» (1929) һәм «Һөжүм» (1930) мажаралы повестары бар[2][4]. «Кирбестәр көрәше» повесы яңынан эшкәртелеп, урыҫ телендә «Сибай» исеме менән нәшер ителгән. «Культурный мир Башкортостана» порталы уны башҡорт прозаһында эшселәр синыфы тураһындағы тәүге ҙур әҫәр тип баһалай[3].

1936 йылда автобиографик һәм документаль материалға нигеҙләнгән «Күҙәй» романы баҫылған. Унда Башҡортостан кантондарының береһендә совет власының урынлашыуы һүрәтләнгән. 1937 йылда «Еңелгән ятыу» повесы донъя күргән. «Беҙ һул яҡ ярҙан» романы тамамланмай ҡалған[2]. Яҙыусының өс томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы 1957—1968 йылдарҙа Өфөлә нәшер ителгән[1].

Репрессияланыуы

1937 йылда Имай Насыри репрессияланған. 1942 йылдың 29 мартында Үрге Тавдала төрмәлә вафат булған. «Башҡортостан» энциклопедияһында 1942 йылдың 29 сентябре тигән икенсе дата ла килтерелә[1]. 1956 йылда үлгәндән һуң аҡланған[1][4].

Хәтер

Имай Насыри исеме Ишембай һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларындағы урамдарға бирелгән. Өфөлә һәм Түбәнге Уҫылы ауылында ул йәшәгән йорттарға мемориаль таҡтаташтар ҡуйылған[1]. 1969 йылдың майында Өфөнөң Калинин районында Имай Насыри бульвары барлыҡҡа килгән[3]. Үрге Уҫылы ауылындағы мәктәп яҙыусы исемен йөрөтә, мәктәптең тыуған яҡты өйрәнеү музейында уға арналған экспозиция эшләй[5].

Һайланма әҫәрҙәре

  • «Ҡарлуғастар» (1926) — хикәйәләр йыйынтығы.
  • «Тереләй ҡәберҙә» (1926) — повесть.
  • «Сәскәләр... Ләкин башҡалар» (1927) — нәҫерҙәр йыйынтығы.
  • «Гөлдәр» (1927) — повесть.
  • «Вагонда» (1929) — повесть.
  • «Һөжүм» (1930) — повесть.
  • «Кирбестәр көрәше»; яңы редакцияһы һәм урыҫса тәржемәһе — «Сибай» (1931; 1936) — повесть.
  • «Күҙәй» (1936) — роман.
  • «Еңелгән ятыу» (1937) — повесть.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Насыри Имай. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Насыри Имай Низаметдинович. Tatarica. Татарская энциклопедия. Институт Татарской энциклопедии и регионоведения Академии наук Республики Татарстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Насыри Имай. Культурный мир Башкортостана. ГАУКиИ РБ «Башкирская государственная филармония имени Хусаина Ахметова». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Насыров Имаметдин Низаметдинович (1898—1942). Имай Насыри. Литературная карта Республики Башкортостан. Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2026.
  5. ↑ Имай Насыри — самородок из Нижних Услов  (рус.), Сельские нивы (6 октябрь 2023).

Әҙәбиәт

  • Зарипов Н. Т. Имай Насыри: тормошо һәм ижады (баш.). — Өфө, 1983.
  • Писатели земли башкирской: справочник / сост. Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. — ISBN 978-5-295-06338-1.

Һылтанмалар

  • Насыри Имай. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2026.
  • Насыри Имай Низаметдинович. Tatarica. Татарская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 сентябрь 2026.

Категориялар