Ингуш теле

РУВИКИ проектында
ингуш телдә бүлек бар

Ингуш теле (үҙатамаһы ГӀалгӀай мотт, [ʁəlʁɑj mott]?) — ингуштарҙың милли теле, Төньяҡ Кавказда, башлыса Ингушетия Республикаһында һәм Пригородный районында, шулай уҡ өлөшләтә Европаның, Яҡын Көнсығыштың һәм Урта Азияның ҡайһы бер илдәрендә таралған. 2010 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә ингуш телендә 444 000 кеше һөйләшә (2010).

Ингуш теле Ингушетия Республикаһында (рәсми) дәүләт теле булып тора.

Ингуш алфавиты

XX быуат башында ингуш теле ғәрәп алфавиты нигеҙендә яҙыу системаһына эйә була. Һуң Октябрь революцияһынан һуң Заурбек Мальсагов ҡатнашлығында латин алфавиты буйынса алфавит проекты эшләнә (1923—1928 йылдарҙа ингуш алфавиты үҙе бер нисә тапҡыр реформалана, ә 1928—1938 йылдарҙа дөйөм чечен-ингуш алфавиты ҡулланыла).

Ингуш алфавиты, 1928 йыл[6]: A A, Æ æ, ä Ä, B b, C c, Č č, D d, e E, f F, G g h. H, Ꜧ ꜧ, I i, J j, k K, L l, M m, N n, Ņ ņ, o O, ö Ö, п п, q Q, r R, ' s 'S, š Š, t' T, U u, Ü ü, V v, X x X x, y Y, Z z, ž Ž, Ch ch, Čh čh, gh Gh, kh Kh, Ph ph, qh Qh, th Th.

1938 йылда ингуш теле алфавиты кириллицаға тәржемә ителә.

Хәҙерге ингуш алфавиты[7]:

А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӀ Д д Е е
Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Кх кх Къ къ
КӀ кӀ Л л М м Н н О о П п ПӀ пӀ Р р
С с Т т ТӀ тӀ У у Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӀ
Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы
Ь ь Э э Ю ю Я я Яь яь Ӏ

Ингуш телендә киң мәғлүмәт саралары

  • Телевидение
  1. «Ингушетия» милли телерадиокомпанияһы
  2. Ингушетия ДТРК-һы
  • Гәзиттәр
  1. «Сердало» (республика гәзите, 1923 й.)
  2. «Ачалкхен колхозхо» (Ачалук колхозсыһы, Ачалукский районы, 1941 й.)
  3. «Байракх» (Байраҡ, Первомайский районы, 1958—1960 йй.)
  4. «Къахьегама байракх» (Хеҙмәт байрағы, Сунженский территориаль колхоз-совхоз идаралығы, 1962—1963 йылдарҙа)
  5. «Ленина байракх» (Ленин байрағы, Назрановский районы, 1958 й.)
  6. «Наьсарен колхозхо» (Назранов колхозсыһы, Назрановский районы, 1939—1943 йй.)
  • Журналдар
  1. «СелаӀад» («Йәйғор» айлыҡ балалар журналы,1986 й.)
  2. «Молодёжь Ингушетии» (Ингушетия йәштәре) (2002 г.)
  3. «Даймохк», Пригородный районында аҙналыҡ журнал (2006 йылдан).

Иҫкәрмәләр

Әҙәбиәт

  • Генко А. Н. Из культурного прошлого ингушей // Записки коллегии востоковедов при Азиатском музее АН СССР. — Л., 1930. — Т. V.
  • Имнайшвили Д. С. Основные и послеложные падежи в ингушском языке // Изв. ИЯИМК. — Тбилиси, 1942. — Т. XII.Имнайшвили Д. С. Основные и послеложные падежи в ингушском языке // Изв. ИЯИМК. — Тбилиси, 1942. — Т. XII.
  • Куркиев А. С. Основные вопросы лексикологии ингушского языка. — Грозный, 1979.
  • Мальсагов 3. К. Ингушская грамматика со сборником ингушских слов. — Владикавказ, 1925.
  • Мальсагов 3. К. Грамматика ингушского языка. — Изд. 2-е. — Грозный, 1963.
  • Мальсагов X. С.-Г. Происхождение ингушских фамилий, тейповых общин и роль ингушского языка в языковой семье мира. — Назрань, 2004.
  • Оздоев И. А., Озиев С. А. Грамматика ингушского языка. — Ч. 1. — Грозный, 1958.
  • Оздоев И. А. Синтаксис ингушского литературного языка. (Простое предложение). — Грозный, 1964.
  • Johanna Nichols. Ingush Grammar. Berkeley: University of California Press, 2010. ISBN 0-520-09877-3. (Книга находится в открытом доступе: [1])

Һүҙлек

  • Бекова А. И., Дударов У. Б., Илиева Ф. М., Мальсагова Л. Д., Тариева Л. У. Ингушско-русский словарь. — Нальчик, 2009.
  • Джамалханов 3. Д., Мациев А. Г., Оздоев И. А. Ингушско-чеченско-русский словарь. — Грозный, 1962.
  • Куркиев А. С. Ингушско-русский словарь. — Магас: «Сердало», 2005. — 544 с. — 5000 экз. — ISBN 5-94452-054-X.
  • Оздоев И. А. Русско-ингушский словарь. — М, 1980.
  • Johanna Nichols. Ingush-English and English-Ingush dictionary = Ghalghaai-ingalsii, ingalsii-ghalghaai lughat. London; New York: Routledge Curzon, 2004. ISBN 0-415-31595-6