Йомаҡ
Йомаҡ (рус. Загадка) — халыҡ ауыҙ-тел ижадының образлы жанры. Ул ниндәйҙер предметты, күренеште йәки төшөнсәне тура атамайынса, кинәйәле һәм образлы тасуирлау аша йәшереүгә нигеҙләнә. Йомаҡта йәшерелгән нәмә туранан-тура аталмай, ә уның айырым билдәләренә йәки сифаттарына оҡшаш икенсе бер образ һүрәтләнә. Йомаҡта предмет йәки күренеш күсмә һәм кинәйәле образ аша һүрәтләнә, ә маҡсат — йәшерелгән яуапты табыу. Йомаҡтың дөрөҫ яуабы башҡорт халыҡ традицияһында йәбешкә йәки йомолдоҡ тип тә атала[1].
Унда ниндәйҙер предмет, күренеш йәки хәл-ваҡиға икенсе бер предмет йә күренеш аша метафорик рәүештә һүрәтләнә. Тыңлаусы йәки уҡыусы ошо тасуирламаға таянып йәшерелгән яуапты табырға тейеш. Йомаҡ — нимәнелер кинәйә менән йәки һүҙ уйнатып һүрәтләп, йәшерелгән мәғәнәне табырға тәҡдим иткән фольклор жанры[2][3].
Төҙөлөшө буйынса халыҡ йомаҡтары мәҡәлдәргә һәм әйтемдәргә яҡын тора. Улар өсөн ҡыҫҡалыҡ, ритмлы телмәр, рифма, ауаздаш һүҙҙәр һәм башҡа һүрәтләү саралары хас. Ҡайһы бер осраҡта тап һорау формаһы ғына мәҡәлде йәки әйтемде йомаҡҡа әйләндерә. Әммә был жанрҙарҙың төп айырмаһы шунда: йомаҡтың маҡсаты — йәшерелгән нәмәне табыу булһа, мәҡәл ғәҙәттә тормош тәжрибәһенән сығарылған фәһемде йәки аҡылды белдерә.
Тарихы
Боронғо йомаҡтарҙа мифологик символика сағылыш тапҡан. Уларҙа поэтик образдар тәбиғәт күренештәрен һәм кеше тирә-яғындағы донъяны тасуирлау, шулай уҡ уны аңлатыу сараһы булып хеҙмәт иткән. Ваҡыт үтеү менән йомаҡтарҙың был тәүге мәғәнәһе юғала, ә образлы, кинәйәле һәм аллегорик формаһы ғына һаҡланып ҡала. Халыҡ аңында йомаҡтар аҡылды һынау һәм зиһенде үҫтереү сараһына әүерелә. Боронғо дәүерҙә иһә уларға серле һәм тылсымлы мәғәнә лә бирелгән: халыҡ эпостарында йомаҡ "Алла хөкөмө"нөң бер төрө итеп ҡабул ителгән, ә уны дөрөҫ сисеү теләктәрҙең тормошҡа ашыуына йәки хәүефтән ҡотолоуға килтерә тип иҫәпләнгән. Йомаҡтар тылсымлы халыҡ әкиәттәренең сюжетына ла инә, унда геройҙы һынау алымы булараҡ ҡулланыла. Йомаҡ әйтешеү һәм уны сисеү мотивы күп халыҡтарҙың эпик мираҫында, шулай уҡ шул нигеҙҙә барлыҡҡа килгән яҙма әҙәбиәттә киң таралған. «Һорауҙар һәм яуаптар»ға ҡоролған махсус әҙәбиәт тә төрлө халыҡтарҙа һәм дәүерҙәрҙә осрай; бер үк мотивтарҙы һинд поэзияһында, "Эдда"ла һәм "Калевала"ла ла күрергә мөмкин.
Рус һәм башҡа славян халыҡтарының йомаҡлы йырҙары, ғәҙәттә, «аҡыллы ҡыҙ» тураһындағы хикәйәләр циклына яҡын тора һәм килендең кейәүҙән кәм аҡыллы түгеллеген күрһәтеү маҡсатын күҙ уңында тота[4]. Йомаҡтарға нигеҙләнгән әкиәттәр күп һаҡланмаған, ә тулыһынса йомаҡ формаһында төҙөлгән әҫәрҙәр тағы ла һирәгерәк осрай[5].
Боронғо Грецияла йомаҡтар тәүҙә оракул әйтемдәре менән бәйле булған һәм башлыса гекзаметр менән ижад ителгән. Ете аҡыл эйәһе (рус.)баш. уларҙы тәрбиәүи маҡсатта файҙаланған, ә Клеобул күп һанлы йомаҡтар авторы булараҡ билдәле. Шағирҙар ҙа үҙ әҫәрҙәренә йомаҡ рәүешендәге әйтемдәрҙе йыш индергән. Боронғо Римдә бындай аҡыл күнекмәләренә ҡыҙыҡһыныу кәмерәк булһа ла, Вергилий менән Цицерон буш ваҡыттарында йомаҡтар төҙөү менән мауыҡҡан.
Һуңыраҡ, христиан осоронда, Изге Яҙмаларҙың йоғонтоһо аҫтында йомаҡ характерындағы күп әҫәрҙәр барлыҡҡа килә. Уларҙа, ҡағиҙә булараҡ, Библия ваҡиғалары йәки донъяның яралышы хаҡында «аҡыллы һорауҙар» күтәрелә. Немец әҙәбиәтендә бындай әҫәрҙәргә Вартбург бәйгеһе тураһындағы хикәйә һәм XIV быуаттағы «Trougemund» поэмаһы ҡарай. Рус традицияһында иһә был мотивтар «Голубиная книга», «Беседа трёх святителей», «Пчела» һәм «Даниил Заточник» әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан.
XVII быуатта йомаҡтарға ҡыҙыҡһыныу ҡабаттан көсәйә. Францияла уларҙы Франсуа Фенелон, Никола Буало, Жан-Жак Руссо һәм башҡа яҙыусылар ижад иткән. Германияла Фридрих Шиллер поэтик йомаҡтары менән танылыу ала. Шулай уҡ Иоганн Петер Гебель, Фридрих Шлейермахер, Вильгельм Гауф, Клеменс Брентано һәм башҡа немец авторҙары ла йомаҡ жанрында әҫәрҙәр яҙған.
Рәсәйҙә 1773 йылда Василий Левшин Мәскәүҙә «Буш ваҡытты күңелле үткәреү өсөн йомаҡтар» тигән йыйынтыҡ нәшер итә. Василий Жуковский ижад иткән поэтик йомаҡтар ҙа билдәле була; уларҙың нигеҙендә күк йөҙөндәге Айҙың йондоҙҙарҙы көтөүсе итеп һүрәтләнгән халыҡ йомаҡтары ята.
Боронғо Ҡытайҙа йомаҡтарҙы Фэн Мэнлун «Хуаншань тауы йомаҡтары» тигән йыйынтыҡҡа туплаған. Лю Се «Вэнь син дяо лун» хеҙмәтендәге «Кинәйәле сағыштырыу» бүлегендә был жанрҙың үҙенсәлектәрен тикшергән[6].
Йомаҡтың функциялары
Йомаҡтың төп функциялары — танып-белеү, тәрбиәүи, үҫтереүсе һәм күңел асыу функциялары. Ул кешенең зиһенен, логик һәм образлы фекерләүен үҫтереүгә, иғтибарын һәм хәтерен нығытыуға хеҙмәт итә, тәбиғәт, көнкүреш һәм хеҙмәт тураһында белем бирә. Боронғо осорҙа йомаҡтар ҡайһы бер йолалар, ышаныуҙар һәм магик күҙаллауҙар менән дә бәйле булған. Хәҙерге ваҡытта йомаҡтар балалар фольклорының мөһим өлөшө булып тора, уҡытыу-тәрбиә эшендә, әҙәбиәттә һәм халыҡ ижады традицияларын һаҡлауҙа киң ҡулланыла.
Башҡорт халыҡ ижадында йомаҡ
Башҡорт йомаҡтарын йыйыу, баҫтырыу һәм ғилми өйрәнеү эшенә күп кенә фольклорсылар һәм әҙәбиәт белгестәре өлөш индергән. Улар араһында С. Галин, Ә. Харисов һәм башҡалар.
Башҡорт халыҡ йомаҡтарын системалы рәүештә туплау һәм баҫтырып сығарыу эшендә «Башҡорт халыҡ ижады» академик серияһының айырым әһәмиәте бар. 1979 йылда донъя күргән был серияның 3-сө томы, 2007 йылғы яңы баҫманың 9-сы томы тулыһынса йомаҡтарға бағышлана.
Унда башҡорт халҡының быуаттар буйы тупланған йомаҡ мираҫы бергә йыйылып, жанрҙың поэтик үҙенсәлектәре, тематик төркөмдәре һәм образдар системаһы фәнни күҙлектән байҡала.
Йыйынтыҡҡа тәбиғәт күренештәре, кеше һәм уның тән ағзалары, йорт-көнкүреш, хеҙмәт ҡоралдары, игенселек, малсылыҡ, кейем-һалым, хайуандар һәм үҫемлектәр, күк есемдәре кеүек төрлө темаларға ҡараған йөҙәрләгән йомаҡ индерелгән. Китаптың инеш мәҡәләһендә йомаҡтарҙың килеп сығышы, үҫеше, башҡорт йәмғиәтенең көнкүреше һәм донъяға ҡарашы менән бәйләнеше, шулай уҡ уларҙа киң ҡулланылған метафора, сағыштырыу, йәнләндереү һәм башҡа һүрәтләү саралары тикшерелә.
Бынан тыш, баҫмала башҡорт халыҡ йомаҡтарының төп төрҙәре — образлы йомаҡтар, һорау-йомаҡтар, мәсьәлә-йомаҡтар һәм әйтеш-йомаҡтар айырып күрһәтелә. Томда башҡорт халыҡ йомаҡтары, уларҙың тематик төркөмдәре һәм поэтик үҙенсәлектәре буйынса материалдар бирелгән[7].
Иҫкәрмәләр
- ↑ Йомаҡ, фольклор жанры. Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 июнь 2026.
- ↑ Худяков И. А. Верхоянский сборник : Якут. сказки, песни, загадки и пословицы, а также рус. сказки и песни, запис. в Верхоян. окр. Вып.3. — Иркутск: Записки Восточно-Сибирского отделения Императорского Русского географического общества по этнографии, 1890. — Т. 1.
- ↑ Толковый словарь современного башкирского литературного языка / Под. ред. З. Г. Ураксина. — Уфа: Академия наук Республики Башкортостан, 2005. — 528 с.
- ↑ Потебня А. А. Объяснение малорусских и сродных народных песен.. — Варшава: Тип. М. Земкевича и В. Ноаковского, 1883. — Т. вып.1. (Тикшерелеү көнө: 16 июнь 2026)
- ↑ Сборник Харьковского историко-филологического общества. — 1891. — Т. 3. (Тикшерелеү көнө: 16 июнь 2026)
- ↑ Стеженская Л. В. Российские и зарубежные исследования трактата «Вэнь син дяо лун» // Вестник МФЮА : журнал. — 2013. — № 2. — С. 226-232.
- ↑ Башҡорт халыҡ ижады. Йомаҡтар (баш.) / Әхмәт Сөләймәнов (баш мөхәррир), Фәнүзә Нәҙершина, Миңлеғәле Нәҙерғолов һ. б.. — Өфө: Китап, 2007. — Т. 9. — 416 с. — ISBN 978-5-295-04304-8.