Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Биксурин Мирсәлих Мирсәлим улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Биксурин фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Мирсәлих Мирсәлим улы Битксурин (рус. Бекчурин, Мирсалих Мирсалимович; 1819 йылдың 16 феврале, Ырымбур — 1903 йылдың 7 марты, Ырымбур; фамилияһы — Бикчурин, Биксурин, атаһының исеме — Мурсалимович тип тә осрай; башҡ. Биксурин Мирсәлих Мөрсәлим улы, татар. Бикчу́рин Мирсалих Мирсәлим улы) — Рәсәй ғалимы-тел белгесе, тәржемәсе, публицисы, педагогы, фольклорсыһы. Башҡорт мәғрифәтселеге вәкиле[1].

Биография

М. М. Биксуриндың тыуған ваҡыты һәм урыны тураһында берҙәм фекер юҡ. Ә. З. Әсфәндиәров Биксурин 1820 йылда Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Стәрлебаш ауылында «ерһеҙ башҡорт Мурсалим» ғаиләһендә тыуған, тип хәбәр итә[2]. Р. З. Шәкүров 1819 йәки 1820 йылды күрһәтә, тыуған урыны итеп Ырымбурҙы ала һәм Биксуриндың дворян сығышын билдәләй[1]. Юғары социаль сығыш тураһында башҡа ғалимдар ҙа белдерә. Мәҫәлән, А. Х. Вильданов һәм Г. С. Ҡунафин Биксурин 1819 йылда ярлыланған дворян ғаиләһендә тыуған, тип яҙа[3], Д. Н. Денисов Бекчуриндың 1820 йылда Ҡасим татарҙарынан обер-офицер ғаиләһендә тыуғанлығын, Х. Ю. Миннеғолов уның мурза ғаиләһенән сығышын күрһәтә. М. М. Биксурин ғаиләһе менән бергә 1868 йылдың ноябрендә нәҫелдән килгән дворянлыҡҡа раҫланған (дворян нәҫелдәр китабының 3-сө өлөшөнә индерелгән). И. Р. Ғабдуллин уны татар дворянлығы вәкиле, А. Я. Ильясова — башҡорт дворянлығы вәкиле тип иҫәпләй[4].

М. М. Биксуриндың Стәрлебаш ауылы мәҙрәсәһендә уҡыуы тураһында мәғлүмәттәр бар.

1838 йылда Мирсалих Ырымбур Неплюев хәрби училищеһын тамамлай һәм коллеж регистраторы тәүге чинын ала.

1841 йылдың апрелендә М. М. Биксурин Неплюев хәрби училищеһына уҡытыусы ваҡытлыса булмаған осорҙа Азия бүлегендә ғәрәп, татар һәм фарсы телдәрен уҡытыу өсөн командировкаға ебәрелә[5]. Шулай башлана уның педагогик карьераһы. 1878 йылға тиклем ул өҙөклөктәр менән был училищела көнсығыш телдәре уҡытыусыһы булып хеҙмәт итә (1844 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусы, 1866 йылда — Ырымбур хәрби гимназияһы тип үҙгәртелә). Башҡа уҡыу йорттарында ла эшләй — Ырымбур сик комиссияһы ҡарамағындағы «ҡырғыҙ» балалары мәктәбендә (1860—1869 йй.), 4-се Ырымбур хәрби училищеһында (1867—1870 йй.), унда төрки, ғәрәп, фарсы[6], шулай уҡ татар[5] телдәрен уҡыта.

Шул уҡ осорҙа, 1847 йылдың 13 ноябрендә, ул өйләнә. Ҡатыны — коллеж секретары ҡыҙы Биби-Ғарифа Мөхәммәтшафи ҡыҙы Әхмәрова. Был никахта 8 бала тыуа: улдары Мир-Йософ, Мир-Әбүбәкер, Мир-Мәхмүт, Мир-Яҡуп һәм ҡыҙҙары Зөләйха, Хәҙисә, Фатима, Зөһрә.

XIX быуаттың 60-сы йылдарында М. М. Биксурин тәржемәсе сифатында Рәсәй армияһының Урта Азияға походтарында ҡатнаша. 1865 йылдың 10 авгусынан 30 октябренә тиклем һәм 1866 йылдың 11 июленән 30 ноябренә тиклем ғәмәлдәге армияла була. М. М. Бекчурин Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы Н. А. Крыжановский янында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. Хәрби тәржемәсе булараҡ, уртаазиат властары менән дипломатик һөйләшеүҙәр алып бара. Уға хәрби ғәмәлдәрҙә лә ҡатнашырға тура килә. Ул Ура-Түбә һәм Үҙгәнт ҡәлғәләрен ҡамауҙа һәм штурмда ҡатнаша. Шулай уҡ разведкала ҡатнашып, Тянь-Шань тау алды уйһыулыҡтарының береһендә дошмандың порох заводтарын һәм складтарын таба, улар һуңынан юҡ ителә.

М. М. Биксурин тыныс ваҡытта ла тәржемәсе булып сығыш яһай. 1867—1868 йылдарҙа ул Төркөстан өлкәһе халҡы делегацияһын император һарайына баш тәржемәсе итеп оҙатып бара. Шулай уҡ 1881 йылда Турғай һәм Урал өлкәләре ҡаҙаҡтарының Александр III тәхеткә ултырыуы айҡанлы ҡотлау өсөн Санкт-Петербургҡа делегацияһын оҙата.

М. М. Биксуриндың фәнни эшмәкәрлеге күп яҡлы. Телсе булараҡ уның төп ҡаҙанышы — көнсығыш телдәре буйынса тәүге Рәсәй ҡулланмаларының береһен төҙөү, ул 1859 йылда «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков, с кратким объяснением существующих в Оренбургском крае наречий башкир и киргизов и с приложением к нему русско-персидско-татарских слов, разговоров и прописей» исеме менән баҫылып сыға. 1869 йылда был ҡулланма тулыландырылған көйө икенсе тапҡыр «Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана и с русско-персидско-татарскими словами, расположенными по предметам, разговорами и прописями» исеме аҫтында нәшер ителә. Был ҡулланмаларҙа М. М. Биксурин тәүге тапҡыр көнсығыш телдәренең лексикаһы, фонетикаһы һәм грамматикаһы буйынса сағыштырыу һәм тикшереү анализы нигеҙендә систематик мәғлүмәттәр бирә, фольклор һәм китап яҙмаһы өлгөләре, автор төҙөгән тематик һүҙлектәр килтерелә[4].

1868 йылдың 14 ғинуарында М. М. Биксурин Ырымбур бүлеге Рус география йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлана һәм уның эшенә әүҙем ҡушыла[3]. 1868 йылда ул 1867 йылда ҡаҙаҡ далаһында асҡан ятҡылығынан йыйған нефть һәм нефтьле тау тоҡомдары өлгөләрен тәҡдим итә. 1869 йылда Ырымбур бүлеге дөйөм йыйылышында ул «Беҙҙең уртаазиат сауҙабыҙ хәле тураһында» тип исемләнгән доклад менән сығыш яһай, унда төбәктә Рәсәй тауарҙарының түбән хаҡтарының сәбәптәрен асыҡларға тырышыуҙар яһала. М. М. Биксурин үҙ докладында Бохара әмирлеге эсендәге тышҡы сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм власть өсөн көрәште шундай сәбәптәр тип күрһәтә. 1872 йылда «Ырымбур бүлеге Рус географик йәмғиәте яҙмаларында» ул «1866 йылғы Урта Азиялағы яулауҙарыбыҙ» тип исемләнгән, Сырҙаръянан ары Рәсәй империяһына ҡушылған ҡалаларҙың топографик, тарихи һәм статистик тасуирламаһына арналған мәҡәлә баҫтыра. Шул уҡ журналда 1875 йылда Ырымбур губернаһы биләмәһе аша Урта Азияға тимер юл һалыу кәрәклегенә арналған уның яҙмаһы сыға.

Айырым иғтибарға М. М. Биксуриндың «Төркөстан өлкәһе» тигән тарихи-этнографик һәм публицистик мәҡәләләр йыйынтығы лайыҡ, ул 1872 йылда сыға. Унда Төркөстанды төбәкләгән халыҡтарҙың тәбиғи-географик шарттарын, иҡтисадын, көнкүрешен һәм мәҙәниәтен тасуирларға тырышыу яһала. Ғалим был төбәккә хас көнсығыш деспотизмын, милли үҙ-ара йыраҡлыҡты, дини фанатизмды тәнҡитләй. Мәғариф системаһын, унда схоластик уҡытыу методтары өҫтөн булған, реформалау кәрәклегенә айырым иғтибар бирелә. М. М. Биксурин бында мосолман ҡыҙҙарын малайҙар менән бер рәттән уҡытыуға, мәғариф системаһына донъяуи фәндәрҙе индереүгә өлгәшергә тейеш, тип сығыш яһай. Төбәктең тулы хоҡуҡлы үҫеше мөмкинлеге тип М. М. Бекчурин сәнәғәт һәм ауыл хужалығына Европа фәне ҡаҙаныштарын киң индереүҙе, сауҙа һәм мамыҡ сәсеүселекте үҫтереү, тимер юлдар төҙөү иҫәбенә төбәк халыҡтары араһында иҡтисади һәм мәҙәни бәйләнештәрҙе киңәйтеүҙе күрә[1].

Күп йылдар М. М. Биксурин башҡорт фольклоры йыйған, уның ҡайһы бер өлгөләрен уҡытыу процесында ҡулланған. Фольклористика өлкәһендәге эштәренән «Өс ағай» һәм «Батыр батша хаҡында» әкиәттәренең башҡорт телендә баҫылыуын билдәләргә кәрәк. Шулай уҡ 1870 йылда ул И. П. Покровскийҙың 200 халыҡ йырынан торған башҡорт һәм татар йырҙары йыйынтығын Батыршин тәржемәһендә мөхәррирләп сығара.

Ул шулай уҡ хеҙмәт баҫҡыстары буйлап өлгөшлө алға киткән. 1846 йылда Биксурин коллеж секретары, 1853 йылда — титуляр советник, 1857 йылда — коллеж асессоры, 1861 йылда — надворный советник, 1865 йылда — коллеж советнигы, 1869 йылда — статский советник чинын ала. 1878 йылдан ысынбарлыҡ статский советнигы чинында отставкаға китә, әммә губерна канцелярияһының штаттан тыш махсус йөкләмә чиновнигы булып эшләүен дауам итә[4].

1885 йылда ул Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйы вазифаһына кандидат итеп ҡаралған. Ырымбур хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы Н. А. Крыжановский тарафынан Эске эштәр министрлығына «Рәсәйҙең Көнсығыш һыҙаты мосолмандары тураһында» исемле яҙма йүнәлтелә, унда ул «отставкалағы ысынбарлыҡ статский советнигы Биксурин — Ҡасим татарҙарынан, көнсығыш телдәре уҡытыусыһы булған, ғәрәп, фарсы, төрөк һәм татар телдәрен белә», тип тасуирлана[7]

Ырымбур ғилми архив комиссияһының ысынбарлыҡ ағзаһы, ә 1890-сы йылдарҙан — рәйесе булған.

1903 йылдың 7 мартында Ырымбурҙа вафат була[1].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

М. М. Биксуринндың йәмәғәт эшмәкәрлеге күп яҡлы. Ул Ырымбурҙың 1-се собор мәсете попечителе, Яралы һәм ауыры һалдаттар тураһында хәстәрлек йәмғиәтенең учредитель-ағзаһы, Ырымбур ярлыларына ярҙам итеү йәмғиәтенең ысынбарлыҡ ағзаһы, Ырымбур губерна статистика комитетына ингән. Отставкала булып, ул 1881—1884 йылдарҙа Ырымбур дворян опекаһы ағзаһы итеп һайлана. 1884—1885 һәм 1891—1893 йылдарҙа Ырымбурҙың сауҙа депутаты була. 1887 йылдан 1893 йылға тиклем М. М. Биксурин Ырымбур ҡала думаһы гласныйы һәм уның тәүге ҡала китапханаһын ойоштороу комиссияһы составына инә. 1888 йылдан 1900 йылға тиклем Ырымбур губерна төрмә комитеты директорҙарының береһе булып хеҙмәт итә[4].

Наградалар

  • Изге Станислав ордены 3-сө дәрәжә (1864);
  • Изге Станислав ордены 2-се дәрәжә (1866);
  • Изге Владимир ордены 4-се дәрәжә (1867);
  • Изге Анна ордены 2-се дәрәжә [1869);
  • Изге Владимир ордены 3-сө дәрәжә (1873)[1].

Баҫылған хеҙмәттәре

  • Бекчурин, Мир-Салих. Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана, и с русско-персидско-татарскими словами, расположенными по предметам, разговорам и прописям / Сост. Мир-Салих Бекчурин, препод. восточ. яз. Изд. 2-е, доп. — Казань: тип. имп. ун-та, 1869. — 159 с. + 4 л. прописей.
  • Бекчурин М.-С. Туркестанская область: заметки статского советника… — Казань, 1872.
  • Бекчурин М. М. Батыр батшанын хикәйәте // Березин И. Н. Турецкая хрестоматия. — Казань, 1876.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Башкирская энциклопедия. Бекчурин (Биксурин) Мирсалих Мирсалимович // [1]. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2009. — Т. 1. — С. 470.
  2. ↑ Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. — Уфа: Китап, 2009. — С. 134. — 744 с. — ISBN 978-5-295-04683-4.
  3. ↑ 1 2 Вильданов А. X., Кунафин Г. С. Башкирские просветители-демократы XIX века. — М.: Наука, 1981. — С. 47.
  4. ↑ 1 2 3 4 Челябинская энциклопедия. Бекчурин Мирсалих Мирсалимович. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026. Архивировано 6 июль 2026 года.
  5. ↑ 1 2 Татарский энциклопедический словарь. — Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. — 703 с.
  6. ↑ Казанский федеральный университет. Юсупова А. Ш. Лексика самоучителей татарского языка для русских XIX века. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июль 2026. Архивировано 30 октябрь 2017 года.
  7. ↑ РГИА. Ф. 821. Оп. 138. Д. 116.

Әҙәбиәт

  • Вильданов А. Х., Кунафин Г. С. Башкирские просветители-демократы XIX в. — М., 1981.
  • Башҡорт әҙәбиәте тарихы, 6 томда. 2-се том. — Өфө, 1990.
  • Кононов А. Н. История изучения тюркских языков в России. Дооктябрьский период. — Л., 1972.
  • Матвиевская Г. П. Оренбургский Неплюевский кадетский корпус. Очерк истории. — М.: Изд. дом Академии Естествознания, 2016. — ISBN 978-5-91327-397-0.
  • Басханов М. К. История изучения восточных языков в русской императорской армии. — Санкт-Петербург: Нестор-История, 2018. — ISBN 978-5-4469-1403-6.

Һылтанмалар

Категориялар