Мәскәү—Ҡазан тимер юлы
Мәскәү—Ҡазан тимер юлы (рус. Моско́вско-Каза́нская желе́зная доро́га, 1891 йылға тиклем — Мәскәү—Рязань тимер юлы, 1863 йылға тиклем — Һарытау тимер юлы) — Рәсәй империяһындағы тимер юл, 1864—1918 йылдарҙа Мәскәү — Рязань (һәм һуңыраҡ Ҡазан) тимер юл компанияһының шәхси капиталы иҫәбенә төҙөлә. Рәсәйҙә тимер юл төҙөлөшө пионерҙарының береһе Мекк Карл Фёдорович фон тарафынан башлана, Мәскәү, Рязань, Тамбов, Пенза, Сембер, Ҡазан губерналары территориялары аша һуҙылған. Уны Оренбургка 1892 йылдың 1 майынан һәм уның национализацияһына тиклем юл идараһы рәйесе булып хеҙмәт иткән улы Николай Карлович дауам итә. Ул идара иткән осорҙа Рәсәй империяһындағы иң эре шәхси тимер юлдың оҙонлоғо ун өс тапҡырға арта[1].
Тарихы
1859 йылда Мәскәү менән Һарытау араһында тимер юл төҙөү өсөн «Һарытау тимер юлы йәмғиәте» ойошторола. Йәмғиәткә эре сәнәғәтселәр ҙә, император Александр II лә ярҙам итә. Компания акционерҙары араһында бөйөк кенәздәр Александр III, Владимир һәм Алексей була. Беренсе этапта оҙонлоғо 117,2 саҡрым Мәскәү — Коломна участкаһы төҙөлөргә тейеш була. Төҙөлөш 1860 йылда башлана һәм ике йыл эсендә тамамлана, бында, замандаштары фекеренсә, йәмғиәттең баш секретары Павел фон Дервиз һәм уның иң яҡын ярҙамсыһы фон Мекк күп көс һала. Әммә 1863 йылда йәмғиәттең аҡсаһы бөтә һәм бөлгөнлөккә төшә[2].
Әммә 1863 йылда уҡ уның урынына «Мәскәү — Рязань тимер юлы йәмғиәте» ойошторола[3]. Был юлы фон Дервиз уны идара рәйесе булараҡ етәкләй һәм фон Меккты Коломнанан Рязаньға юл төҙөүгә төп подрядсы булараҡ йәлеп итә. Яңы компания Рязанға линия төҙөү һәм эксплуатациялау менән генә сикләнә. Коломнанан Рязанға тиклем участка 1864 йылда сафҡа индерелә.
1891 йылда уставҡа өҫтәмә индерелә: йәмғиәт исемен «Мәскәү — Ҡазан тимер юл компанияһы» тип үҙгәртә һәм үҙ өҫтөнә линияны, Волга аша күпер һалмайынса, Ҡазанға тиклем һуҙыу бурысын ала. Волга аша тәүге тимер юл күпере (Александровский) 1880 йылда төҙөлә[4].
1893 йылда Рязань ҡалаһынан Сасовоға юл асыла. 1894 йылда линия Ҡазанға тиклем һуҙыла, Волга менән айырылған һуңғы ике участка төҙөлөп бөтә: Сасово — Рузаевка — Шихраны — Свияжск һәм Зеленый Дол — Ҡазан. Волга аша Свияжск һәм Йәшел Үҙән станциялары араһында паром хеҙмәте эшләй[5][6].
1912 йылдың 2 сентябрендә Муром эргәһендә Ока йылғаһы аша тимер юл күпере тантаналы рәүештә асыла. 1913 йылдың 11 июлендә тантаналы рәүештә Волга аша Романовский күпере асыла.
1915—1918 йылдарҙа Ҡазан — Сарапул — Красноуфимск — Екатеринбург юлы төҙөлөп бөтә.
1913 йылда юлдың күсмә составы 523 паровоздан, 14 994 йөк вагонынан һәм 536 пассажир вагонынан тора. Юлдың оҙонлоғо 1913 йылда 2606 км (2443 саҡырым) тәшкил итә.
1918 йылдың сентябрендә юл национализациялана һәм РСФСР тимер юлдар халыҡ комиссариатына тапшырыла.
Линиялары
Төп линиялары:
- Мәскәү — Рязань — Рузаевка — Шихраны — Свияжск — Ҡазан
- Люберцы — Муром — Арзамас — Шихраны
Тармаҡтары:
- Воскресенск — Егорьевск
- Голутвин — Озёры
- Перово — Бойня — Симоново
- Луховицы — Зарайск
- Түбәнге Новгород: Тимирязево — Арзамас — Түбәнге Новгород.
- Сызрань: Рузаевка — Инза — Сызрань
- Сембер[7]: Инза — Сембер
- Пенза: Рузаевка — Пенза
Вокзалдары
Сығанаҡтар
- РГИА, ф. 350, оп. 89, дд. 1-966. Пояснительные записки. Чертежи. Отчёты. Планы станций.
Иҫкәрмәләр
- ↑ Строительство Московско-Казанской железной дороги — Русская вера (билдәһеҙ). ruvera.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2025.
- ↑ Станции нет, есть столб и два жандарма. 12 март 2025 тикшерелгән.
- ↑ РГИА, ф. 446, оп. 26, д. 10. Доклад № 1. 8 января 1863 г. «Устав общества Московско-Рязанской ж. д.»
- ↑ Московско-Казанская (билдәһеҙ). www.bibl-krasnoufimsk.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 март 2025.
- ↑ Большая Российская энциклопедия: В 30 т. / Председатель науч.-ред. совета Ю. С. Осипов. Отв. ред С. Л. Кравец. Т. 12. Исландия — Канцеляризмы. — М.: Большая Российская энциклопедия, 2008. — 767 с.: ил.: карт. (стр. 407)
- ↑ РГИА, ф. 446, оп. 29, д. 14. Доклад № 118. 10 июня 1894 г. «Об открытии движения по уч. от станции Зелёный Дол до города Казани Московско-Казанской железной дороги».
- ↑ Построена в 1898 г.