Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Мәғәсүмов Фәтхулла Борхай улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Мәғәсүмов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Фәтҡулла Борхай улы Мәғәсүмов (рус. Фатхулла Бурхаевич Магасумов; 1892 йылдың, Троицк өйәҙе, Ырымбур губернаһы — 1921 йылдың) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, 1920 йылғы Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе. 1920 йылдың сентябренән берләшкән ихтилалсы формированиелар менән командалыҡ итә[1].

Биографияһы

Ф. Б. Мәғәсүмов яҡынса 1892 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙенең хәҙер Башҡортостан Республикаһы Учалы районына ингән Малай-Муйнаҡ ауылында тыуған[1]. Малай-Муйнаҡты Себер даруғаһы Барын-Табын улусы Муйнаҡ ауылы, хәҙерге Ҡарт Муйнаҡ, башҡорттары нигеҙләгән; ауыл 1786 йылдан билдәле[2].

Хәрби хеҙмәткә тиклем Мәғәсүмов батрак була. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша һәм фронттан прапорщик дәрәжәһендә ҡайта[3]. Һуңынан Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша[1].

1920 йылдың йәйендә Ф. Б. Мәғәсүмов Тамъян-Ҡатай кантонында эш иткән ҡораллы отряд ойоштора һәм ундағы партия ячейкаларын тар-мар итә. Шул уҡ йылдың сентябренән ул берләшкән ихтилалсы формированиелар менән командалыҡ итә[1].

Хажиәхмәт Унасов командалығындағы ихтилалсыларҙың төп көстәре менән ҡушылыу ынтылышы уңышһыҙ тамамланғандан һуң, Ф. Б. Мәғәсүмов Тамъян-Ҡатай кантонының төньяҡ өлөшөнә сигенә һәм дүрт улуста мобилизация иғлан итә. Берләшмәнең һаны 3 мең кешегә етә; башҡорттарҙан тыш, уның составына Выдрин һәм Лукониндың казак отрядтары ла инә.

1920 йылдың сентябрь аҙағында Фәтҡулла Мәғәсүмовтың берләшмәһе Златоуст ҡалаһына һөжүм итә. Зариповтың бәйән итеүенсә, ихтилалсылар хәрби комиссариатты һәм батальон казармаһын баҫып ала, шунан һуң ҡорал заводына яҡынлаша. Уларҙың артабанғы хәрәкәтен Бөтөн Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы подразделениелары һәм Республика эске һаҡ ғәскәрҙәре батальонының ҡаршылығы туҡтата, шунан һуң берләшмә Веселовкаға сигенә. Операцияның маҡсаты ҡорал ҡулға төшөрөү була; сығанаҡҡа ярашлы, был маҡсатҡа өлөшләтә ирешелә. Ихтилалсылар командованиеһы шулай уҡ Һатҡы заводын баҫып алырға ниәтләй.

1920 йылдың 8 октябрендә 27-се бригада һәм Силәбе, Тирлән, Белорет һәм Ахундан килгән отрядтар Веселовкала Фәтҡулла Мәғәсүмов берләшмәһен ҡамауға ала. 300 ихтилалсы әсирлеккә эләгә, ә Мәғәсүмов менән Выдрин эҙәрлекләүҙән ҡотола. Берләшмәнең ҡалған өлөшө Мулдашев районына сигенә. Унда яҡынса 200 йәйәүле һәм 1 мең һыбайлы ҡатнашыусы була, әммә артабанғы көндәрҙә яугирҙар өйҙәренә тарала башлай.

1920 йылдың көҙөндә ихтилалсы формированиелар «Башкирская Красная армия» тип аталған берләшмәгә туплана, уның ҡарамағында штаб һәм Революцион хәрби совет эшләй. Берләшмә ике дивизиянан тора: беренсеһен Мәғәсүмов ойоштора, икенсеһенә Хажиәхмәт Унасов етәкселек итә. Мәғәсүмов шулай уҡ «осоусы» отрядтар командирҙары араһында телгә алына[3].

Ихтилалсылар ирекле сауҙа индереүҙе, Әхмәтзәки Вәлидиҙе һәм Башҡорт хәрби-революцион комитетының беренсе составындағы башҡа ағзаларҙы Башҡортостанға ҡайтарыуҙы, шулай уҡ бөтә власты уларға тапшырыуҙы талап итә[4]. 1920 йылдың 26 ноябрендә Темәстә власть вәкилдәре һәм ихтилал етәкселәренең бер өлөшө ҡораллы көрәште ирекле рәүештә туҡтатҡан ҡатнашыусыларға амнистия биреүҙе күҙ уңында тотҡан килешеү төҙөй[4]. Мәғәсүмов, Хажиәхмәт Унасов һәм Зәйнуллин килешеүҙе ҡабул итмәй һәм Бөрйән-Түңгәүер кантонында ҡала[3].

1921 йылдың яҙында ихтилалдың яңы тулҡыны Һамар губернаһында Халыҡ армияһы тар-мар ителгәндән һуң һаҡланып ҡалған Охранюк-Черский отрядтарының барлыҡҡа килеүенә бәйле була. Улар составына урындағы ихтилалсы формированиелар, шул иҫәптән Фәтҡулла Мәғәсүмов һәм Ғәббәс Ямалетдин улы Амантаев отрядтары ла ҡушыла[4]. Улар сәйәси программа әҙерләй. Уға ярашлы, Рәсәй буржуаз-демократик республика булырға, ә уның халыҡтары автономиялы дәүләт берәмектәре төҙөү хоҡуғын алырға тейеш була. Программа халыҡ араһында рус һәм башҡорт телдәрендә таратыла. Һуңынан Охранюк-Черский отрядтары Ҡыҙыл армияның регуляр частары тарафынан тар-мар ителә[4].

1921 йылда Ф. Б. Мәғәсүмов ҡулға алына һәм үлтерелә[1].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 Магасумов Фатхулла Бурхаевич. Энциклопедия Башкортостана. ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.
  2. ↑ Маломуйнаково, деревня в Учалинском районе. Башкирская энциклопедия. ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 Зарипов, Айдар Борисович. Повстанческое движение башкир во второй половине 1920 — начале 1921 гг. на юго-востоке Башкортостана. Историко-краеведческий портал «Ургаза». — «В северной части Тамьян-Катайского кантона особенно активно действует повстанческий отряд, возглавляемый бывшим батраком, вернувшимся с германской войны в чине прапорщика Фаткуллой Магасумовым». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Давлетшин, Раиль Ахнафович. Крестьянское повстанческое движение 1918–1921. Башкирская энциклопедия. ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 25 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Зарипов, Айдар Борисович. Юго-восточный Башкортостан. 1917–1922 гг.. — Уфа, 2001. — 213 с.
  • История башкирского народа / главный редактор Марат Махмутович Кульшарипов. — Уфа: Гилем, 2010. — Т. 5. — 468 с.
  • Сафонов, Дмитрий Анатольевич. Великая крестьянская война 1920–1921 гг. и Южный Урал. — Оренбург: Оренбургская губерния, 1999. — 314 с.
  • Ярмуллин, Азат Шакирьянович. Автономиялы Башҡортостан байрағы аҫтында (баш.). — Өфө, 2009.

Һылтанмалар

Категориялар