Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Нуғай йырыны

Нуғай йырыны (рус. Ногайский овраг) — Өфө ҡалаһының Иҫке Өфө биҫтәһендәге йырын, ҡаланың тарихи ландшафының бер өлөшө. Хәҙерге ваҡытта йырын ҡала төҙөлөшө эштәре һөҙөмтәһендә ныҡ ҡына күмелгән һәм үҙгәртелгән[1][2].

Тасуирламаһы

Йырын буйлап Нуғай йылғаһы аға — хәҙерге ваҡытта аҙ һыулы шишмә, буйынан-буйына тиерлек яһалма ер аҫты һыулығына ябылған[2]. Яуым-төшөм күп булған осорҙа ағым көсәйә, ҡоро һауа торошо торғанда кибеп бөтә тиерлек. Хәҙерге ваҡытта Нуғай Ағиҙел йылғаһы ярында автомобиль күпере өҫтөндәрәк бетон торбанан ағып сыға.

Элек йылға үҙәне хәҙерге Цюрупа һәм Октябрь Революцияһы урамдары киҫешкән урында башлана, С. Т. Аксаков исемендәге баҡса быуаһынан (элек — А. В. Луначарский исемендәге баҡса) шишмә һыуҙары менән тулылана һәм артабан йырындар буйлап Ағиҙелгә табан йүнәлә, өлөшләтә тоннелдәргә һәм ер аҫты коллекторҙарына инеп юғала[2].

XVIII быуатта йырын аша Нуғай күпере төҙөлә, ул ҡаланың үҙәк өлөшөн быуат башында уҡ әүҙем үҫешкән Шөғөр (Случев) тауы районы менән тоташтыра. Ильин һәм Фролов ҡапҡалары артында ҙур торлаҡ кварталдары барлыҡҡа килә.

Хәҙерге ваҡытта урындағы рельеф ярайһы уҡ шымартылған; йырын тулыһынса тиерлек күмелгән, уның биләмәһе буйлап ҙур ҡала магистрале үтә.

Этимологияһы

Йырын буйлап аҡҡан Нуғай йылғаһы менән бер үк исемде йөрөтә. 1800 йылғы Ырымбур губернаһының Өфө ҡалаһы планында ул ручей Нагаиской тип билдәләнгән[3].

Бер фараз буйынса, атама нуғайҙар һүҙенән алынған, сөнки Нуғай торағы телгә алына[4][5], ул Өфөгә нигеҙ һалынғанға тиклем Өфө ярымутрауының яҡынса көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан була.

Икенсе фараз буйынса, атама ногайка йәки нагайка — нуғай ҡамсыһынан, уны һуңғараҡ Запорожье, Дон, Волга казактары, уҡсылар үҙләштерә[6].

Тарихы

Юлиан календары буйынса 1574 йылдың 30 майында, Троица көнөндә, Нуғай һәм Сутолока йылғалары тамаҡтары араһында Мәскәү уҡсылары отряды килеп урынлаша[2]. Ошо рәүешле Өфө ҡәлғәһенә нигеҙ һалына.

Яр буйында, ҡалҡыулыҡ итәгендә, ҡәлғәнең буласаҡ төҙөлөшө урынынан алыҫ түгел беренсе ҡала бинаһы — ҙур булмаған сиркәү төҙөлә, ул бер көн эсендә һалына һәм Изге Троица хөрмәтенә изгеләндерелә. Ғибәҙәтханала Мәрйәм Инә һәм изге Николай Чудотворец хөрмәтенә төкәтмәләр төҙөлә[2].

XVII быуаттың икенсе яртыһында Нуғай йырыны буйлап ҡаланың көнбайыш сиге үтә. Ҡала биләмәһенә ул саҡта һигеҙ ҙур йырын, шул иҫәптән Сутолока йылғаһы һәм Нуғай йырындары инә[2].

Галерея

Nogaika Ravine and Malaya Ilinskaya Street, Ufa.jpg
Nogaika Ravine.jpg

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Уфимская топонимика. bashenc.online. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026. Архивировано 2 март 2022 года.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 Ногайский овраг — Уфа от А до Я. Посреди России (13 февраль 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026. Архивировано 8 август 2020 года.
  3. ↑ План города Уфы Оренбургской губернии начала XIX века. www.etomesto.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026. Архивировано 13 апрель 2021 года.
  4. ↑ Сборник статистических, исторических и археологических сведений по бывшей Оренбургской и нынешней Уфимской губерниям, собранных и разработанных в течение 1866 и 67 гг. search.rsl.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026. Архивировано 18 октябрь 2021 года. / под ред. Н. А. Гурвича. — Уфа: Уфимский Губернский Статистический Комитет, Типография Уфимского Губернского Правления, 1868. — Отдел II. — С. 19-28, с исправлением опечаток, указанных в конце сборника
  5. ↑ Бельские просторы № 10 2004. www.hrono.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026. Архивировано 24 май 2019 года.
  6. ↑ ЭСБЕ/Нагайка — Викитека. ru.wikisource.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 27 апрель 2026. Архивировано 5 март 2017 года.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар