Уғыҙҙар

Уғыҙҙар хәҙерге төрки телле халыҡтарҙың: төркмәндәрҙең, сүриә төркмәндәренең, ираҡ төркмәндәренең, хорезм үзбәктәренең, әзербайжандарҙың, анатолия төрөктәренең, төрөк-месхеттарҙың, төрөк-киприоттарҙың, ғағауздарҙың һәм саларҙарҙың туранан-тура ата-бабалары булып тора йәки уларҙың этногенезында ҡатнашҡан^[8]. Уғыҙҙарҙың (сәлжүктәрҙең) ХІ—XIII быуаттарҙан Көнсығыш Кавказ Аръяғына һәм Төньяҡ-көнбайыш Иранға үтеп инеүе урындағы халыҡтың байтаҡ өлөшөн төркиләштереүгә килтерә, был иһә әзербайжан халҡының барлыҡҡа килеүенә башланғыс һала^[8].

Уғыҙҙар этнонимының килеп сығышы бик бәхәсле.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр «уғуҙҙар» һүҙенең «уҡ» һүҙенән (шулай уҡ ҡәбилә) һәм «-ыҙ» күплек суффиксынан яһалыуын билдәләй. Йәғни «күп уҡ» тигән мәғәнәне сығара. Был атама «аҕа уус» — «ата ҡәбиләһе» тигәндән «аҕа уола» (оглы) — атаһының улы — улы кеүек бер аҙ үҙгәргән.

Башҡа тикшеренеүселәр затлы мәғәнәһендә ҡулланылған «аҡ» һәм «уҙ» һүҙҙәренән «кеше» йәки «кешеләр» тигәнде аңлатҡан боронғо төшөнсә барлыҡҡа килтерә. Икенсерәк әйткәндә, ул йыш ҡына «ир» йәки «эр» төшөнсәһен ҡабатлағандыр, йәғни төрлө төрки ҡәбиләләрҙә үҙ аллы йәки башҡа һүҙҙәр менән берлектә үҙ атама сифатында ҡулланылған «кеше» йәки «ир-егет» һүҙҙәре булыуы мөмкин^[9].

Билдәле урта быуат тарихсы-ғалимдар Әбү-әл-фадль Байхаки, Мәхмүт әл-Ҡашғари һәм Фазлуллах Рәшит әд-Дин уғыҙҙарҙы төркмәндәр тип тә атай, төркмәндәр этнонимын уғыҙ этнонимының синонимы булараҡ ҡуллана^[10][11][12], ә билдәле урта быуат авторы Шараф әз-Заман Таһир әл-Мәрүәзи ислам динен ҡабул иткән уғыҙҙарҙы төркмәндәр тип атай^[13]. Рәсәй һәм СССР-ҙың көнсығыш белгес-ғалимы, академик В. Бартольдҡа ярашлы, «төркмән» атамаһы уғыҙҙарҙың һуңғараҡ атамаһы:

Көнсығыш Азияла уғыҙ халҡының элекке әһәмиәте ниндәй генә булмаһын, VIII һәм IX быуаттарҙағы ваҡиғаларҙан һуң улар көнбайышта, Азия алды мәҙәни донъяһы сигендә туплана. Был биләмәләр XI быуатта уғыҙҙар баҫып алыуына дусар була. Көнбайышта ғына уларҙы төркмәндәр тип атап йөрөтәләр ^[14]... Артабан төркмәндәр атамаһы бары тик уғыҙҙарға ҡарата ғына ҡулланыла; яйлап уғыҙ термины халыҡ атамаһы булараҡ төркмән һүҙе менән бөтөнләй ҡыҫырыҡлап сығарыла^[15].

С. П. Толстов боронғо массагет ҡәбиләһе "аугас"ты «огуз» этнонимы менән тиңләй^[16], ә уғыҙҙарҙың этногенезында, аугасо-массагет ҡәбиләләренән тыш, һун-эфталит, тохар-ас һәм фин-уғыр ҡәбиләләренең ҡатнашыуын билдәләй^[17].

М. И. Артамонов билдәләүенсә, «уғыҙ» термины башта ҡәбиләнең исем билдәһе булған һәм һан детерминативы менән ҡәбиләләр союздарын атау өсөн ҡулланылған, мәҫәлән, уйғыр — токуз-уғыҙ — туғыҙ ҡәбилә, карлуки — уч-уғыҙ — өс ҡәбилә^[18]. Һуңынан был термин үҙенең тәүге мәғәнәһен юғалта һәм Арал буйы далаларында төркиҙәрҙең урындағы уғыр^[18] һәм сармат^[18] ҡәбиләләре менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡәбиләләрҙең этник атамаһына әйләнә^[19].

X быуаттың беренсе яртыһында күсмә уғыҙҙар Һырдаръя далаларында һәм Ҡаражук (хәҙерге Төркөстан ҡалаһының Ҡарасыҡ ауылы), Фараб һәм Сайрам ҡалаларында йәшәгән. Географтар Истахри, Ибн-Хавкал һәм «Худуд-әл-әлем» сығанағына ярашлы, уғыҙ территорияһы көнбайышта Каспий диңгеҙенән һәм көньяҡта Ургенч ҡалаһынан Мавераннахрҙағы Бохараға һәм көнсығышта Сабран ҡалаһына тиклем таралған^[20].

Уғыҙ ҡәбиләләре, уларҙың компоненттарының береһе булараҡ, ҡаҙаҡтарҙы, татарҙарҙы, башҡорттарҙы, төркмәндәрҙе һәм башҡаларҙы формалаштырыуҙа ҡатнаша^[21]. Уғыҙҙарҙа 22 ҡәбилә иҫәпләнә, шул иҫәптән джувулдар, баят, язғыр һ. б. Ҡаҙағстандың Төркөстан өлкәһе райондарының береһе Шаульдер тип атала, был унда элек уғыҙҙарҙың (чавульдер-чаудуры-джувулдар) йәшәүен раҫлай.

Ҡаҙаҡ һәм төркмән ырыуҙары араһында күп кенә оҡшаштар бар: таҙлар, шихтар, тана керей (гәрәй), һары, тохтамыс (тоҡтамыш). Был халыҡтарҙың этногенезында шулай уҡ ҡарлуҡ һәм ҡыпсаҡ ҡәбиләләре ҡатнаша. Тарихи аренаға уғыҙҙар хазар ҡағанатының көнсығыш вассалдары булараҡ сыға. Уларҙың тәүге «тарихи ғәмәле» VIII быуат аҙағында бәшнәктәрҙе хәҙерге Көнбайыш Ҡаҙағстан биләмәләренән Дон далаларына ҡыҫырыҡлау була. Уғыҙҙарҙың был өлөшө Руста төркиҙәр исеме менән билдәле була.

Төркиҙәр йыш ҡына буртастарҙың ҡәбилә союзы менән дошманлаша. XI быуатта ҡыпсаҡтар уларҙы уғыҙ ҡәбиләләренең береһе булған бәшнәктәр артынан күсеп китергә мәжбүр итә. «Повести временных лет» китабында 1060 йылда рус кенәздәренең берләшкән көстәре төркиҙәргә емергес һөжүм яһауы һүрәтләнә. Был уғыҙҙарҙың йәшәйеше оҙайлы булмай, сөнки уларға артабан юҡҡа сыҡҡан бәшнәктәр менән өлөшләтә ҡушылырға, өлөшләтә урыҫтар власы аҫтына күсергә һәм ассимиляцияланырға тура килә.

Уғыҙҙар яйлап Иранды, Византияны һәм бөтә ғәрәп донъяһын тиерлек яулап ала, сәлжүк һәм ғосман династияларын барлыҡҡа килтерә^[22][23]. Уғыҙҙар урындағы хакимдар Саманидтар һәм Ҡараханидтарға хәрби хеҙмәткә яллана, әммә, был дәүләттәрҙең көсһөҙләнеүенән файҙаланып, ихтилалдар күтәрә һәм үҙәге Төркмәнстанда булған Сәлжүктәр дәүләтен ойоштора. Сәлжүктәр, бөтә Яҡын Көнсығышты тиерлек баҫып алып, иң тотороҡло яҙмышлы булып сыға.

Ипатьев йылъяҙмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Боронғо Русь өлкәһе Поросьела йәшәгән ҡара клобуктар составына төркиҙәр, бәшнәктәр, берендейҙар һәм ковуиҙар инә. Шулай уҡ йылъяҙмала бер тапҡыр турпейҙар (1150 йыл) һәм каепичтар (1160 йыл) телгә алына. Йылъяҙмала «үҙҙәренең мәжүсиҙәре» тип аталған күсмә халыҡтар бик ышаныслы подданныйҙар булмаған. Улар үҙаллылығын һаҡлап ҡалырға тырыша һәм Русь менән үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙең федератив формаһын даими рәүештә көсләп индерә. Урыҫ кенәздәре ҡәтғи ҡаршы сыға һәм бер ниндәй шартһыҙ вассалдарса буйһоноуҙы талап итә. Был нигеҙҙә яҡтар араһында йыш ҡына ҡаршылыҡтар тыуа. Уларҙың береһе тураһында йылъяҙма 1121 йылғы итеп хәбәр итә: «В лѣто 6629. Прогна Володимеръ Береньдичи из Руси, а Торци и Печенѣзи сами бѣжаша»

Уғыҙ телдәре — төрки телдәрҙең көньяҡ-көнбайыш уғыҙ төркөмсәһе телдәре, һөйләшеүселәр һаны буйынса иң күп һанлыһы. Төркөмдөң хәҙерге замандағы иң ҙур вәкилдәре — төрөк теле (60 миллион кеше һөйләшә һәм 75 миллион самаһы кеше белә), әзербайжан теле (35—40 миллион самаһы кеше һөйләшә[27]).

• Ғағауздар
• Ғәжәлдәр
• Әзербайжандар
  • Ҡаджарҙар
  • Афшарҙар
  • Айналлу
  • Сонкор төркиҙәре
  • Ҡарапапахалар
• Төрөктәр
  • төрөк-киприоттар
  • төрөк-месхеттар
• Көньяҡ яр буйы ҡырым татарҙары^[26]
• Урумдар
• Сүриә төркмәндәре
• Ираҡ төркмәндәре
• Төркмәндәр
  • Трухмандар
• Хәмзә (?)
• Саларҙар
• Юрюктар
• Ҡашҡайҙар
• Ҡараманлидтар
  • Хорасан төркиҙәре (теймурташтар, гударҙар һ. б.)

Халажиҙар уғыҙ төркөмөнә ҡарамай, улар — уғыҙҙар (сәлжүктәр) менән бергә Ҡаҙағстан биләмәләренән һәм хәҙерге Иран һәм Афғанстандың эргә-тирәләге биләмәләренән күсеп киткән аргу ҡәбиләләренең вариҫтары.