Рәмиев Бәшир Искәндәр улы
Бәшир Искәндәр улы Рәмиев (рус. Башир Искандарович Рамеев; 1918 йылдың 1 майы, Баймаҡ, Ырымбур губернаһы — 1994 йылдың 16 майы, Мәскәү) — совет уйлап табыусы ғалимы, Советтар Союзында тәүге ЭВМ-дарҙы («Стрела», «Урал-1») эшләүселәрҙең береһе. Техник фәндәр докторы (1962). Сталин премияһы лауреаты (1954). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
1918 йылдың 1 майында (паспорт буйынса — 15 май) Ырымбур губернаһының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Баймаҡ ҡалаһында тау инженеры ғаиләһендә тыуған.
Карьераһы
1935 йылда Б. И. Рәмиев Бөтә Союз уйлап табыусылар йәмғиәте ағзаһы була; 1937 йылда Мәскәү энергетика институтына уҡырға инә. 1938 йылда атаһы ҡулға алынғас, Б. И. Рәмиев институттан ҡыуыла (һәм оҙаҡҡа юғары белем тураһында формаль дипломһыҙ ҡала), байтаҡ ваҡыт эш таба алмай. Ниһайәт, 1940 йылда ул Үҙәк элемтә ғилми-тикшеренеү институтына техник булып эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Б. И. Рәмиев үҙ ирке менән СССР Элемтә министрлығының элемтә батальонына хеҙмәт итергә китә. 1-се Украин фронтында ғәскәрҙәрҙе УКВ-элемтә менән тәьмин итеүсе махсус төркөм составында Б. И. Рәмиев 1943 й. Днепрҙы кисеүҙә һәм Киевты азат итеүҙә ҡатнаша.
1944 йылда ул халыҡ хужалығын тергеҙеүгә йүнәлтелеүсе белгестәр тураһындағы бойороҡҡа ярашлы, армиянан ҡайтарыла. Академик А. И. Берг етәкселек иткән 108-се Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтына эшкә инә. 1947 йыл башында, «Би-Би-Си» тапшырыуҙарын тыңлап, Рәмиев АҠШ-та «ЭНИАК» ЭВМ-ы эшләнеүе тураһында ишетә һәм ул саҡтағы ошо өр-яңы техника һәм фән өлкәһе менән шөғөлләнеү теләген белдерә. А. И. Берг тәҡдиме менән ул СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы И. С. Брукка мөрәжәғәт итә һәм 1948 йылдың майында СССР Фәндәр академияһы Энергетика институтының Электр системалары лабораторияһына инженер-конструктор итеп алына.
1948 йылдың авгусында уҡ Исаак Брук һәм Бәшир Рәмиев СССР-ҙа тәүге «Автоматик һанлы электрон машина» проектын тәҡдим итә.
Рәмиевтың күп һанлы эшләнмәләре араһында — «Стрела» ЭВМ-ы, «Урал» ЭВМ-ы серияһы.
Файл:Rameev memorial.jpg
Пензала «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына Б. Рәмиев хөрмәтенә ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ
Файл:Rameev mem doska.jpg
Б. Рәмиевкә Пенза ҡалаһының Мәскәү урамынағы 104-се йортҡа ҡуйылған иҫтәлекле таҡтаташ
Бәшир Рәмиевтең ғәмәлдә юғары белемһеҙ ҡалыуы уға Пенза математик машиналар ғилми-тикшеренеү институтының (әле — {"«Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы, Пенза ҡалаһы) баш инженеры һәм фәнни эш буйынса директор урынбаҫары булырға ҡамасауламай, ул унда 1955—1968 йй. эшләй һәм артабан диссертация яҡламайынса техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала.
Бәшир Искәндәр улы Рәмиев 1994 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Кунцев зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены;
- Сталин премияһы (1954);
- СССР ВДНХ-һының алтын миҙалы.
Ғаиләһе
- Олатаһы — Рәмиев Мөхәмәтзакир Мөхәмәтсадиҡ улы (1859—1921) бай алтын табыусы, Рәсәй Империяһының Дәүләт Думаһы ағзаһы, шағир (псевдонимы Дәрдмәнд), татар әҙәбиәте классигы.
- Атаһы Искәндәр Закир улы Рәмиев[1] Беренсе донъя һуғышы башланғансы Фрайбергта Тау академияһында уҡый, атаһының приискыларында эшләй, 1926 йылдан — «Башкирзолото» тресында.[2][3].
Хәтер
- «Рубин» ғилми-етештереү предприятиеһы бинаһына (Байдуков урамы, 1 а) 1955—1968 йылдарҙа унда эшләгән Бәшир Рәмиевҡа иҫтәлекле таҡтаташ эленгән.
- Ҡалала Бәшир Рәмиевкә бағышланған иҫтәлекле таҡтаташ шулай уҡ ул 1955—1968 йылдарҙа йәшәгән Мәскәү урамындағы 104-се йортҡа эленгән.
- 2013 йылдың сентябрендә Рәсәйҙә тәүге электрон-хисаплау машинаһын эшләүсе исемен йөрөткән «Рәмиев» Юғары технологиялар технопаркы асыла[4][5].
- Мәскәү Политехник музейында Б. И. Рәмиев фонды булдырылған.
- Өфөлә төҙөлгән математика интернат-лицейына Бәшир Рәмиев исеме биреләсәк[6].
Иҫкәрмәләр
- ↑ Из рода Рамеевых, участник создания ЭВМ — газета «Баймакский вестник», 2014, 14 января (рус.)
- ↑ 1938 йылдың апрелендә ҡулға алына һәм 1943 йылда вафат була
- ↑ Лирон Хәмидуллин. «Танылмыйдыр кеше тышыннан …» // Хәмидуллин Л. Ак төннәр хәтере: Әдәби очерк, эссе, хатирәләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2002. — 224 б.
- ↑ Открытие технопарка высоких технологий «Рамеев»
- ↑ Пензенской области на развитие технопарка «Рамеев» будет выделено 686,5 млн рублей(недоступная ссылка)
- ↑ Математический лицей в Башкирии будет носить имя Башира Рамеева. 25 август 2026 тикшерелгән.
Һылтанмалар
- Рәмиевтар // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.
- Ревич Ю. Они были первыми 2006 йылдың 17 июнь көнөндә архивланған.
- Страница Рамеева в «Компьютерном музее»
- Малиновский Б. Н. Рамеев
- Страница семьи Рамеевых
- Башир Рамеев 2015 йылдың 21 июль көнөндә архивланған.
- Башир Рамеев 2012 йылдың 12 май көнөндә архивланған. // Пензенская энциклопедия
- Башир Искандарович Рамеев(недоступная ссылка) на сайте Музея истории отечественных компьютеров
- Малиновский Б. Н. История вычислительной техники в лицах: Сын эпохи (Башир Искандарович Рамеев). — Киев: фирма «КИТ», ПТОО «А.С.К.», 1995. — 384 с. — ISBN 5-7707-6131-8.
- Башир Рамеев: отец советских компьютеров, внук Дэрдменда и друг Ботвинника. БИЗНЕС-Онлайн. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 5 декабрь 2018.