Сик һаҡсылары көнө

1958 йылдың 15 майында СССР Министрҙар Советы йыл һайын 28 майҙа Сик буйы һаҡсылары көнөн билдәләү тураһында ҡарар ҡабул итә. В. И. Ленин 1918 йылда Финанс буйынса халыҡ комиссары аппараты ҡарамағында сик буйы һаҡсылары ойоштороу тураһындағы Указға ҡул ҡуя.

СССР тарҡалғандан һуң, 1994 йылдың 23 майында Рәсәй Президенты Борис Ельцин «Сик буйы һаҡсылары көнөн булдырыу тураһында» указға ҡул ҡуя, байрам 28 майҙа ҡала^[1].

1958 йылға тиклем СССР сик һаҡсылары өсөн ведомство байрамы 15 февраль була — Феликс Дзержинский 1921 йылда РСФСР сиктәрен һаҡлаусы Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы частары өсөн күрһәтмәне раҫлай^[2].

Ошо ваҡытҡа тиклем, XIX быуатта, Рәсәй империяһының сик буйы һаҡсылары ойошторолоу йыллығы йыл һайын 5 августа билдәләнә. Был көн 1827 йылдың 5 авгусында император Николай I тарафынан Рәсәйҙә хәрби хеҙмәткә нигеҙләнгән сик буйы таможня гвардияһын ойоштороу тураһындағы положениеға тап килә. Тәүҙә ҡораллы һаҡсылар көнбайыш сиктә контрабандаға ҡаршы көрәш өсөн генә булдырылған. Әммә уның бурыстары яйлап киңәйгән, 1830-сы йылдар аҙағына дәүләт сиген, империяның территориаль, хәрби, иҡтисади һәм сәйәси мәнфәғәттәрен яҡлай башлаған, шулай уҡ карантин күҙәтеүен алып барған, ҡасҡындарҙы һәм дезертирҙарҙы ҡулға алған.

1893 йылға тиклем Рәсәй империяһының дәүләт сиктәре Финанс министрлығының таможня идаралығының Сик һаҡсылары тарафынан һаҡлана. Ошо нигеҙҙә Александр III-тең 1893 йылдың 15 октябрендәге указы менән туранан-тура финанс министры алдында отчет биргән Айырым сик һаҡсылары корпусы булдырыла. 1857 йылғы Таможня ҡағиҙәләре буйынса инеү һәм сығыуҙы контролдә тотоу сик буйы жандармерияһына йөкмәтелә^[3].

Октябрь социалистик революцияһынан һуң, 1918 йылдың 28 майында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы тарафынан РСФСР-ҙың Сик буйы һаҡсыларын (рус.)баш. ойошторола. Уның бурыстарына «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһының сик буйы мәнфәғәттәрен һаҡлау, ә сик буйы зонаһы сиктәрендә граждандар шәхестәрен һәм мөлкәтен һаҡлау» инә^[4].

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, гитлерсылар һөжүменең ауырлығын беренсе булып сик һаҡсылары ала. Уларҙың ҡаршы тороуы дошмандың алға барыуын тотҡарлай, совет армияһы частарына яңынан төркөмләнергә мөмкинлек бирә. Һуғыш йылдарында сик буйы хеҙмәте персоналы, дәүләт сиген һаҡлауҙан тыш, фронттарҙың һәм армияларҙың тылын һаҡлау, истребителдәр батальондарын ойоштороу һәм етәкләү, оккупацияланған территорияла ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе ойоштороу менән дә шөғөлләнә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 60 меңдән ашыу сик һаҡсыһы һәләк була, 100 меңдән ашыуы миҙалдар менән бүләкләнә, 158-е Советтар Союзы Геройы исемен ала, 36 сик буйы полкы миҙалдар менән бүләкләнә, 25 полкҡа маҡтаулы исемдәр бирелә^[5][6].

1946 йылдан алып сик буйы ғәскәрҙәре бер нисә реформа һәм үҙгәртеп ҡороуҙар кисерә. Эске эштәр министрлығы (1946 һәм 1953) һәм Дәүләт именлеге министрлығы (1949) ҡарамағында булалар. 1957 йылдан алып сик һаҡсылары СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Дәүләт именлеге комитетына (КГБ) буйһона (1978 йылдан — СССР КГБ).

1991 йылдың 3 декабрендә Сик буйы ғәскәрҙәренең баш дирекцияһы бөтөрөлә, ә уның функциялары СССР-ҙың Дәүләт сиген һаҡлау комитетына тапшырыла.

СССР тарҡалғандан һуң, 1992 йылдың 12 июнендә Рәсәй Президенты «Рәсәй Федерацияһының сик буйы ғәскәрҙәрен ойоштороу тураһында» указға ҡул ҡуя. 1993 йылдың 30 декабрендә Федераль сик буйы хеҙмәте — Рәсәй Федерацияһы сик буйы ғәскәрҙәренең баш командованиеһы (ФПС—Главкомат ПВ РФ) — ойошторола. 1994 йылдың 30 декабрендә Рәсәй Федерацияһының Федераль сик буйы хеҙмәте тип үҙгәртелә.

2003 йылдың 11 мартында Рәсәй Президенты Владимир Путин «Рәсәй Федерацияһының хәүефһеҙлеге өлкәһендә дәүләт идаралығын яҡшыртыу саралары тураһында» федераль законға ҡул ҡуя, 2003 йылдың 1 июленән ғәмәлгә ингән ФПС бөтөрөлә. Уның функцияһы Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәте (ФСБ) ҡарамағына тапшырыла.

2005 йылдың 7 мартында Рәсәй Федерацияһының законы сик буйы ғәскәрҙәрен хәүефһеҙлек органы төрө булараҡ бөтөрә, Рәсәй ФСБ-һының сик буйы һаҡсылары хеҙмәтенең бөтә подразделениелары сик буйы органдары тип үҙгәртелә^[7].

2008 йылдан алып сик һаҡсылары частарында тик контракт буйынса һалдаттар хеҙмәт итә. Әммә 2023 йылдың декабрендә, сит ил агенттары, наркотиктар ҡулланыусылар, сит ил граждандары йәки енәйәт эштәре буйынса танылғандарҙан башҡа, Рәсәй Президенты Владимир Путин хәрби хеҙмәткә саҡырылғандарға ФСБ-ның сик буйы частарында хеҙмәт итергә рөхсәт бирҙе^[8][9].

Йыл һайын 28 майҙа Рәсәй Президенты Сик һаҡсылары көнө менән сик һаҡлауҙа ҡатнашҡандарҙың барыһын да ҡотлай. Был көндө хеҙмәт ветерандарын хөрмәтләү, ведомство наградалары һәм почет ҡағыҙҙары тапшырыу, һәләк булған сик һаҡсылары иҫтәлегенә сәскәләр һалыу йолаһы бар.

Был көндө шулай уҡ сик буйы частары хәрби әҙерлеген һәм команда эшен күрһәткән концерттар, парадтар, демонстрациялар күрһәтә.

Сик буйы органдары офицерҙарын әҙерләү Рәсәй Именлек хеҙмәтенең Сик буйы академияһы, Рәсәйҙең Федераль именлек хеҙмәте академияһы, Мәскәү, Санкт-Петербург, Түбәнге Новгород, Екатеринбург, Новосибирск, Голицыно, Калининград, Курган-16, Хабаровск ҡалаларында урынлашҡан институттарҙа башҡарыла^[6].

Сик буйы органдарында хеҙмәткә кандидаттар психофизиологик тикшерелеү үтергә тейеш, медицина тикшерелеүе, физик әҙерлек һынауы һәм дәүләт сере булған мәғлүмәтте алыу өсөн хәүефһеҙлек процедуралары^[10].

ФСБ шулай уҡ хеҙмәткә кандидаттар өсөн видеояҙмалар һәм әҙәбиәт исемлеген әҙерләне^[11].

• Белоруссия президенты Александр Лукашенко,
• КПСС Үҙәк Комитетының элекке генераль секретары Константин Черненко,
• олимпия чемпионы Александр Мальцев,
• йырсы Леонид Агутин,
• йырсы актёр Михаил Гребенщиков,
• актёр Борис Галкин,
• йырсы Николай Трубач^[10].

Башҡортостанда Сик һаҡсылары көнөнә арналған иҫтәлекле саралар даими үткәрелә. 2018 йылдың 28 майында Өфөләге Еңеү паркында сик һаҡсыларына арналған һәйкәл асылды. Ул Рәсәйҙең Сик буйы ғәскәрҙәренең 100 йыллыҡ юбилейына бағышланды.

Һәйкәл совет хәрби формаһындағы сик һаҡсыһы һәм уның хеҙмәт эте — овчарка һындарынан тора. Монументтың авторы — скульптор Хәлит Ғәлиуллин. Мемориал меценаттар, эшҡыуарҙар һәм йәмәғәт ойошмалары ярҙамында төҙөлгән.

Һәйкәл сик буйы хеҙмәтендә булған һәм бөгөн дә дәүләт сиген һаҡлаған кешеләргә хөрмәт билдәһе булараҡ ҡуйылған^[12].