Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Теләшев Эльшад Ғүмәр улы

Эльшад Ғүмәр улы Теләшев (рус. Эльшад Гумерович Теляшев; 1956 йылдың 21 ноябре, Өфө, Башҡорт АССР-ы, РСФСР, СССР) — совет һәм Рәсәй ғалимы, инженер-технолог, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы өлкәһе белгес. Техник фәндәр докторы (1992), профессор (2008), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре[1].

Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2023)[2].

Биографияһы

Өфөлә тыуған. Атаһы — Ғүмәр Ғариф улы Теләшев[1] (1931—2016), инженер-технолог, Социалистик Хеҙмәт Геройы[3].

Өфөләге 62-се мәктәпте тамамлай. 1979 йылда Өфө нефть институтын «Нефть һәм газ эшкәртеүҙең химик технологияһы» һөнәре буйынса тамамлай. Уҡыу йортон тамамлағандан һуң институтта инженер булып эшләй, аспирантурала уҡый, кесе, өлкән һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр вазифаларын биләй. Кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай[4][1].

1993 йылдан Нефть химияһын эшкәртеү институтында эшләй, тәүҙә лаборатория мөдире була. 1997—2018 йылдарҙа институт директоры вазифаһын биләй. Бер үк ваҡытта 1997—2004 йылдарҙа Өфө аҙ күләмле нефть химияһы производстволары тәжрибә заводына, ә 1997—2006 йылдарҙа «Нефтехимпереработка» ғилми-производство берекмәһенә етәкселек итә[1][2]. 2018 йылдың апрелендә директор вазифаһындағы эшен тамамлағандан һуң институт директоры урынбаҫары һәм ғилми етәксеһе була[5]. 2019 һәм 2022 йылғы баҫмаларҙа ошо вазифала телгә алына[6][7].

2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президентының нефть сығарыу, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе була[8][9].

Ғилми һәм производство эшмәкәрлеге

Теләшевтең тикшеренеүҙәре нефтьте тәрән эшкәртеү, технологик процестарҙы камиллаштырыу, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиеларының ҡалдыҡтарын утилләштереү менән бәйле[1][2].

«Башҡорт энциклопедияһы» мәғлүмәттәре буйынса, уның технологик эшләнмәләре 150-нән ашыу сәнәғәт объектын төҙөгәндә һәм реконструкциялағанда ҡулланылған. Улар араһында «Өфөнефтехим» һәм «ТАНЕКО» предприятиеларындағы әкренәйтелгән коксландырыу ҡулайламалары, «ЛУКОЙЛ-Волгограднефтепереработка» предприятиеһындағы коксты ҡыҙҙырыу ҡулайламаһы, «Өфөнефтехим» предприятиеһындағы гудронды деасфальтизациялау һәм көкөрт етештереү, «Салауатнефтеоргсинтез» предприятиеһындағы битум етештереү ҡулайламалары бар[2]. «ТАНЕКО» проекттарында ҡатнашыуы Татарстан Фәндәр академияһы белешмәһендә лә сағылыш тапҡан: унда йылына һәр береһе 2 миллион тонна ҡеүәтле ике әкренәйтелгән коксландырыу ҡулайламаһы, йылына 2,4 миллион тонна ҡеүәтле гудрон висбрекингы ҡулайламаһы, оксидланмаған битумдар етештереү һәм мазутты вакуумда ҡыуҙырыу системаһы күрһәтелгән[8].

Теләшев — 2008 йылдың 20 авгусында баҫылып сыҡҡан «Нефть коксын алыу ысулы» тип аталған Рәсәй Федерацияһының 2331663-сө патенты авторҙарының береһе. Унда тасуирланған процесс көкөртлө сеймал эшкәртеү продукттарынан ике коксландырыу ағымын ҡулланып, аҙ көкөртлө кокс алыуҙы күҙ уңында тота[10].

Авторҙаштары менән берлектә математик моделдәрҙе һәм машиналы өйрәтеүҙе нефть фракцияларын гидроэшкәртеү процесында ҡулланыуҙы тикшерә. 2019 йылда «Neftegaz.RU» журналында баҫылған мәҡәләлә дизель яғыулығын гидротаҙартыу процесы моделдәре сағыштырыла һәм катализаторҙың әүҙемлеген фаразлау мәсьәләһе ҡарала[6].

Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге

1996 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡыта, 2000 йылға тиклем шулай уҡ Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы, Башҡорт дәүләт университеты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының юғары уҡыу йорттары араһындағы уҡыу-ғилми тикшеренеү лабораторияһына етәкселек итә[1]. 2003—2022 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетының производство хәүефһеҙлеге һәм сәнәғәт экологияһы кафедраһы филиалы мөдире була; 2016 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетының газ химияһы һәм химик-технологик процестарҙы моделләштереү кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә[2].

Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының биографик белешмәһендә Өфө дәүләт нефть техник университетының Химия-технология институты директоры һәм ошо университеттың газ химияһы һәм химик-технологик процестарҙы моделләштереү кафедраһы мөдире булараҡ күрһәтелгән[8].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм мауығыуҙары

2004—2008 йылдарҙа Өфө ҡалаһы ҡала округы советы депутаты була. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Йәмәғәт палатаһы ағзаһы була[8].

Өфөләге «Белая ворона» автор йыры клубына етәкселек итә; быға тиклем Өфө нефть институтының үҙешмәкәр йыр клубын етәкләй. «Белая ворона» клубы Өфө авторҙарын һәм башҡарыусыларын берләштерә һәм «Ағиҙел» автор йыры фестивален ойоштора[11]. Клуб эшмәкәрлеген яңыртыуҙа Теләшевтең роле тураһында «Вечерняя Уфа» гәзите яҙған[12].

Хеҙмәттәре

Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһы мәғлүмәттәре буйынса, 650-нән ашыу баҫма, шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһының 170-тән ашыу патенты һәм авторлыҡ танытмаһы авторы[8].

«Башҡорт энциклопедияһы»нда авторҙашлыҡта яҙылған түбәндәге хеҙмәттәре күрһәтелгән[2]:

Современные процессы сольвентной деасфальтизации нефтяных остатков. — Уфа, 2011. Охрана среды обитания от загрязнений. — Уфа, 2013. Рентгенографические методы исследования нефтяных дисперсных систем и катализаторов. — Уфа, 2018.

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтехимигы (2001)[1]. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006)[1]. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2014)[1]. Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2023)[2].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Теләшев Эльшад Гумерович. Башкирская энциклопедия (15 ноябрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Ахметов М. М. Теләшев Эльшад Ғүмәр улы (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда (12 август 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  3. ↑ Вахитов Ф. Н. ТЕЛЯШЕВ Гумер Гарифович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  4. ↑ Видные деятели науки Башкортостана: Эльшад Теляшев — к 60-летию учёного-нефтехимика, Башинформ (21 ноябрь 2016).
  5. ↑ В Уфе Институт нефтехимпереработки возглавил Дмитрий Шаронов, Башинформ (22 апрель 2018).
  6. ↑ 1 2 Теляшев Э. Г., Шириязданов Р. Р., Руднев Н. А., Устюжанин К. Ю., Харицкий Д. К. (2019). «Цифровой двойник. Моделирование процесса гидрооблагораживания нефтяных фракций с применением методов машинного обучения». Neftegaz.RU (2).
  7. ↑ Интервью с Эльшадом Теляшевым. РБК-Уфа (21 март 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  8. ↑ 1 2 3 4 5 Теляшев Эльшад Гумерович. Академия наук Республики Татарстан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  9. ↑ Эльшад Теляшев назначен советником президента Республики Башкортостан, Башинформ (17 июль 2012).
  10. ↑ RU2331663C1 — Способ получения нефтяного кокса. Google Patents (20 август 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  11. ↑ Клуб «Белый ворон». Фестиваль авторской песни «Агидель». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 сентябрь 2026.
  12. ↑ Широкова С.. Сложная наука... двигаться вперёд, Вечерняя Уфа (27 сентябрь 2012).

Категориялар