Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө

Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө ( БМО-ның башҡа рәсми телдәрендә: ингл. International Day of Older Persons, ғәр. اليوم الدولي للمسنين,‎исп. Día Internacional de las Personas de Edad, ҡыт. 国际老年人日, франц. Journée internationale pour les personnes âgées) — 1991 йылдан алып йыл һайын 1 октябрҙә билдәләнгән оло йәштәгеләрҙең хоҡуҡтарын яҡлауға арналған халыҡ-ара көн.

Тарихы

1947 йылда Хёго префектураһы губернаторы Масао Кадоваки Японияла «Оло йәштәгеләр көнө» булдырырға тәҡдим итә[1].

1982 йылда ҡартайыу буйынса Бөтә донъя ассамблеяһында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы ҡартайыу буйынса Вена эшмәкәрлеге планын ҡабул итә[2].

1990 йылдың 14 декабрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Генераль Ассамблеяһының 45-се сессияһында (A/RES/45/106 һанлы резолюция (рус.)баш.) «Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө» булдырыла. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының рус телендәге документтарында был көн «Международный день пожилых людей» тип иғлан ителә (1992 йылдың 1 июнендә Юғары Совет Президиумының «Өлкән йәштәгеләр проблемалары тураһында» № 2890/1-1 ҡарары). Байрам көнө 1 октябрь тип билдәләнгән[3][4][5].

Был ҡарарҙа түбәндәгеләр билдәләнә[6]:

  • Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Ҡартайыу буйынса ышаныс фондына иғәнәне кәметергә (хөкүмәттәргә һәм хөкүмәткә ҡарамаған ойошмаларға мөрәжәғәт);
  • донъя халҡының тиҙ ҡартайыуы;
  • оло йәштәгеләрҙең үҫешкә ҙур өлөш индереү мөмкинлеге бар.

Был көндөң маҡсаты — дәүләт һәм йәмәғәт ойошмаларының иғтибарын өлкән йәштәгеләрҙең хоҡуҡтарын яҡлау мәсьәләләренә йүнәлтеү, шулай уҡ был категория граждандарға хөрмәт һәм хөрмәт күрһәтеү.

1991 йылдың 1 октябрендә беренсе тапҡыр Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө билдәләнә.

Бәйле ваҡиғалар

1991 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы А/РЭС/46/91 һанлы резолюцияһы менән БМО-ның оло йәштәгеләр өсөн принциптарын ҡабул итә: бойондороҡһоҙлоҡ, ҡатнашыу, хәстәрлек, эске потенциалды тормошҡа ашырыу, ҡәҙер-хөрмәт[2][7]. 2002 йылда Испанияла үткән ҡартайыу буйынса икенсе донъя ассамблеяһында ҡартайыу буйынса Мадрид эш планы ҡабул ителә[2][8].

Түбәндәге халыҡ-ара көндәр оло йәштәгеләргә арнала:

  • 2001 йылдың 29 авгусында Массачусетс штатында Гарвард медицина мәктәбе ғалимдары түбәндәге асыш яһай: оҙайлы ғүмер серен һаҡлаған 10 ген эҙмә-эҙлеге. Һуңыраҡ был эҙмә-эҙлеклелектең дөрөҫ булмауы таныла, сөнки ҡартайыу процесына күп төрлө факторҙар йоғонто яһай. Был ваҡиғаны танып, «Халыҡ-ара оҙон ғүмер көнө» булдырыла, ул йыл һайын 29 августа билдәләнә[9][10][11].
  • 2011 йылда БМО Генераль Ассамблеяһы Бөтә донъя оло йәштәгеләрҙе йәберләү тураһында аңлатыу көнөн булдыра (Resolution A/RES/66/127). Ул йыл һайын 15 июндә билдәләнә.
  • Бөтә донъя олатай-өләсәйҙәр көнө (28 октябрь).

Статистика

Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы классификацияһы буйынса, ҡартлыҡ 60—74 йәш араһында була:

  • 2018 йылға ҡарата донъяла тәүге тапҡыр оло йәштәгеләр башҡа йәш төркөмдәренән күберәк.
  • 2023 йылда, Росстат мәғлүмәттәре буйынса, һуңғы 50 йылда Рәсәйҙең дөйөм халҡы иҫәбендә оло йәштәгеләрҙең проценты ике тапҡырға артҡан, 16,5 процентҡа еткән (65 йәш һәм унан өлкәндәр).
  • 2024 йылға бөтә донъяла яҡынса 700 миллион оло йәштәгеләр иҫәпләнә.
  • 2050 йылға оло йәштәге граждандар һаны 2 миллиардҡа етәсәк, был донъя халҡының 20 проценттан ашыуын тәшкил итә, тип күҙаллана.
Халыҡ-ара оҙон ғүмерлелек көнөнә арналған пикет, Испания, 2023 йыл

Мөрәжәғәтнәмаләр

Йыл һайын БМО-ның Генераль секретары Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнөндә донъяға хәбәрҙәр баҫтырып сығара:

« Бөгөн билдәләнгән Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнөндә мин хөкүмәттәрҙе, шәхси секторҙы, граждандар йәмғиәте ойошмаларын һәм бөтә донъя кешеләрен бөтә йәштәгеләр өсөн йәмғиәт булдырыуға иғтибар йүнәлтергә саҡырам. Беҙ бергәләп кешеләрҙең оҙағыраҡ йәшәүен генә түгел, ә тормошоноң яҡшыраҡ, төрлөрәк, ҡәнәғәтләндерерлек һәм ҡәнәғәтләнерлек булыуын тәьмин итә алабыҙ һәм тейешбеҙ.
Кофи Аннан, 2006 йыл
 »
2006 йылдың 17 октябрендә Нью-Делиҙа Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнө уңайынан Мейра Кумар спорт категорияһында «Вайошрешта Самман-2006» милли премияһын тапшыра

Көн символы

  • Көндөң халыҡ-ара символы — аҡ фонда Ер һүрәте, Ерҙе бойҙай башаҡтары уратып алған.
  • Рәсәйҙә асылған ус — «ярҙам ҡулы» — изгелек һәм шәфҡәт символы[1].

Саралар

Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнөндә түбәндәге халыҡ-ара саралар үткәрелә[4]:

  • оло йәштәгеләрҙең хоҡуҡтарын яҡлаусы берләшмәләр ойошторған фестивалдәр;
  • оло йәштәгеләрҙең хоҡуҡтарына һәм уларҙың йәмғиәттәге роленә арналған конференциялар һәм конгрестар;
  • йәмәғәт ойошмалары һәм фондтары тарафынан ойошторолған хәйриә саралары.

1999 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы «Халыҡ-ара оло йәштәгеләр йылы» тип иғлан итте. Йыл дауамында был категория граждандарға ярҙам итеүгә йүнәлтелгән саралар үткәрелде (А/РЭС/47/5 һанлы ҡарар)[12].

2020 йылдың февралендә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Башҡарма советының 146-сы сессияһында «2021—2030 йылдарҙа сәләмәт ҡартайыу ун йыллығы» концепцияһы раҫлана[13].

2024 йылда Нью-Йоркта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының штаб-фатирында — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Иҡтисади һәм социаль советы палатаһында төп халыҡ-ара иҫтәлекле сара үтте. Оло йәштәгеләрҙе ҡарауҙы һәм ярҙам итеүҙе нығытыуға йүнәлтелгән сәйәсәт, ҡануниәт һәм практика тикшерелде. Был көндө билдәләү өсөн Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының почта идаралығының яңы иҫтәлекле маркаһы күрһәтелә[2].

2025 йылда Кейптаунда (Көньяҡ Африка) халыҡ-ара федерацияның ҡартайыу проблемалары буйынса йыл һайын уҙағылған 17-се Глобаль конференцияһы үтә. Ҡартлыҡ менән көрәш: Факттар. Сәйәсәт. Практика[14].

Сәғит Намаки (Иран сәйәсмәне һәм фармацевты) Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнөн билдәләү тантанаһында (Борджех Милад, Тегеран, 2019 йылдың 1 октябре)

Рәсәйҙә

Закондар сығарыу кимәлендә[5]:

  • 2010 йылдан Рәсәйҙә йыл һайын «Ҡартайыу һәм оҙайлы ғүмер генетикаһы» тигән Халыҡ-ара фәнни конференция үткәрелә.
  • 2016 йылда Рәсәй хөкүмәте "2025 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһында оло йәштәгеләр мәнфәғәтендә эш итеү стратегияһы"н раҫланы.
« ...бөтә йәштәгеләр өсөн йәмғиәт булдырыу, шул иҫәптән оло йәштәгеләрҙең белемен, тәжрибәһен, мөмкинлектәрен файҙаланыу өсөн шарттар булдырыу, бындай граждандар тураһында хәстәрлек күрһәтеү, уларға кәрәкле ярҙам күрһәтеү. »
  • 2019 йылдан Рәсәйҙең өлкәндәренең сәләмәт ғүмер оҙонлоғон арттырыуға йүнәлтелгән «Демография» милли проекты сиктәрендә «Өлкән йәштәге граждандарға системалы ярҙам күрһәтеү һәм тормош сифатын яҡшыртыу программаһын эшләү һәм тормошҡа ашырыу» федераль проекты ғәмәлдә. Проект оло йәштәгеләр өсөн медицина тикшереүҙәре һәм профилактик тикшереүҙәр ойоштороуҙы, шулай уҡ геронтология бүлектәре булған төбәк гериатрия үҙәктәрен төҙөүҙе үҙ эсенә алды. Ҡарттар йорттарында ла, шәхси йорттарҙа ла оҙайлы ярҙам системаһы булдырылды. «Көмөш университеттар» (әҙәби түңәрәктәр, музыка һәм спорт секциялары) барлыҡҡа килә.
  • 2024 йылда Рәсәй Федерацияһы Премьер-министры урынбаҫары Т. Голикова оло йәштәгеләрҙе социаль хеҙмәтләндереүҙе үҫтереүгә йүнәлтелгән яңы «Ғаилә» милли проектын индерҙе. Был проект 2025 йылдың 1 ғинуарынан ғәмәлгә инде.
  • 2025 йылдың 1 ғинуарында ҡартайыу процесына ярҙам итеүгә йүнәлтелгән «Оҙон һәм әүҙем ғүмер» милли проекты эшләй башланы. Проект оло йәштәгеләрҙең физик һәм психологик әүҙемлеген һаҡлау, шулай уҡ социаль интеграция, күңел асыу, йәмәғәт тормошонда ҡатнашыу өсөн шарттар булдырыу сараларын билдәләй.

Халыҡ-ара оло йәштәгеләр көнөндә ҡала буйынса саралар ойошторола[15]:

  • күргәҙмәләр һәм йәрминкәләр;
  • концерттар һәм фестивалдәр;
  • оҫталыҡ дәрестәре;
  • мәғариф һәм хәйриә саралары;
  • уҡыу йорттарында лекциялар, семинарҙар үткәрә.

2022 һәм 2023 йылдарҙа Санкт-Петербургтағы ЕСОД йәһүд мәҙәниәте йортонда «Гүзәл быуат» хәйриә фестивале үтте. Фестивалдә концерт программаһы, оҫталыҡ дәрестәре, «Финанс грамоталылығы» буйынса лекция, бушлай сәс алдырыу һәм маникюр, уйындар, йырлау һәм башҡалар үткәрелде[16][17].

2023 йылда Башҡортостандың Раевка ауылында ауыл хужалығы йәрминкәһе ойошторолдо, унда арзан хаҡҡа йәшелсә, емеш-еләк, өйҙә бешерелгән икмәк ризыҡтары, тәмлекәстәр һатылды. Шулай уҡ концерт программаһы ойошторола, унда Социаль-мәҙәни үҙәк, Пионерҙар йорто һәм мәктәп уҡыусылары ҡатнашты.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 День пожилого человека: история трогательного праздника и выплаты. ren.tv/longread (9 сентябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.
  2. ↑ 1 2 3 4 Nations, United. Международный день пожилых людей | Организация Объединенных Наций. 4 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  3. ↑ День пожилого человека 2025: какого числа, история и традиции праздника. 5 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  4. ↑ 1 2 Корякина, Александра. Международный день пожилых людей в 2025 году: история и традиции праздника (16 сентябрь 2024). 5 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  5. ↑ 1 2 Международный день пожилых людей (1 октябрь 2024). 5 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  6. ↑ Декларации, конвенции, соглашения и другие правовые материалы (урыҫ). www.un.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.
  7. ↑ Мария Быкова. День пожилого человека в 2025 году: история праздника и его традиции. www.thevoicemag.ru (14 октябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.
  8. ↑ Декларации, конвенции, соглашения и другие правовые материалы (урыҫ). www.un.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  9. ↑ Международный день долголетия (долгожителей). filial-17.blogspot.com. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 сентябрь 2025.
  10. ↑ Захаров, Андрей. 29 августа – Международный день долголетия. Какие ещё праздники сегодня отмечают в России и мире? (28 август 2025). 14 сентябрь 2025 тикшерелгән.
  11. ↑ Отмечаем Международный день долголетия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 14 сентябрь 2025.
  12. ↑ International Year of Older Persons 1999 | Division for Inclusive Social Development (DISD) (ингл.). social.desa.un.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  13. ↑ Десятилетие здорового старения (2021–2030 гг.) (билдәһеҙ). www.who.int. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 сентябрь 2025.
  14. ↑ 17-я Глобальная конференция IFA по проблемам старения (ингл.). ifa.ngo. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.
  15. ↑ Анастасия Андреева. Как отмечают День пожилого человека в России в 2025 году: история и важные традиции. media.halvacard.ru (16 октябрь 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.
  16. ↑ Елена Вставская. В Санкт-Петербурге пройдёт благотворительный Фестиваль «Красивый возраст» для людей старшего поколения. www.colady.ru (11 август 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.
  17. ↑ Благотворительный фестиваль старшего поколения "Красивый возраст". ohtakol.spb.ru (2 октябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 сентябрь 2025.

Һылтанмалар

Категориялар