Хәситә
Хәситә (һәситә, бейсәләр яғаһы, дәүәт, әмәйлек; рус. Хасите, хаситэ) — башҡорт һәм татар ҡатын-ҡыҙҙарының традицион түш биҙәүесе. Ул киң туҡыманан эшләнгән таҫма йәки яға рәүешендә була һәм аҡсалар, көмөш тәңкәләр, төймәләр, мәрйен, ҡиммәтле таштар һәм башҡа элементтар менән биҙәлә. Хәситә ике халыҡтың да милли кейемендә мөһим элемент булып торған.
Тарихы
Хәситә төрөндәге түш биҙәүестәре башҡорт һәм татар ҡатын-ҡыҙҙары кейемендә XVIII быуаттан алып киң тарала. XIX быуатта уларҙың биҙәлеше айырыуса бай була: туҡыма нигеҙенә күпләп көмөш тәңкәләр, мәрйен, аҡыҡ, гәрәбә һәм башҡа таштар тегелә. Был осорҙа хәситә ҡатын-ҡыҙҙың ғаилә байлығы күрһәткесе лә булып торған.
XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында хәситәләрҙең ҡайһы бер өлгөләре еңелерәк эшләнә башлай, көмөш тәңкәләр урынына фабрика етештереүендәге биҙәү элементтары ҡулланыла. Совет осоронда милли кейем көндәлек ҡулланыштан сыға бара, һәм хәситә күберәк музей экспонаты йәки фольклор коллективтары костюмы элементы булып һаҡлана[1].
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының хәситәһе
Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының хәситәһе, ғәҙәттә, ҡыҙыл, һары йәки ҡыҙғылт һары төҫтәге тығыҙ туҡыманан әҙерләнгән киң таҫма рәүешендә булған. Ул көмөш аҡсалар, көмөш түңәрәктәр, мәрйен, аҡыҡ, гәрәбә, төҫлө быяла, сәйлән (рус.)баш., муйынсаҡтар һәм башҡа биҙәүестәр менән биҙәлгән. Биҙәү элементтары матурлыҡ өсөн генә булмаған, ә уларҙың һаҡлау көсө бар тип тә иҫәпләнгән.
Хәситәне һул яурын аша һалып, уң ҡул аҫтынан үткәреп, арҡа менән күкрәкте уратып кейгәндәр. Ҡайһы берҙә уның элмәге яурында йәки ҡултыҡ аҫтында булған. Таҫманың аҫҡы өлөшөнә ҡайһы берҙә туҡыманан йәки металдан эшләнгән бәләкәй ҡумта — бөйө йәки доға һаҡлағыс ҡуйылған. Унда Ҡөрьәндән өҙөктәр йәки изге яҙмалар һаҡланған.
- Төрҙәре
Хәситәнең төрҙәре йәшәгән ерҙәргә ҡарап төрлөсә булған.
Татар ҡатын-ҡыҙҙарының хәситәһе
Татар ҡатын-ҡыҙҙарының хәситәһе — күкрәккә тағылған биҙәүес бәйләме. Сегмент формаһындағы туҡыма киҫәгенең ҡайһы бер өлгөләренең оҙонлоғо — 30—35, киңлеге 5—10 см булған. Күп осраҡта туҡыма аҫтына ҡатырға ҡуйылған.
Таҫманың осона елкә аша һалынып, ҡултыҡ аҫтында йәки яурында эләктерелә торған тар ҡаптырма тегелгән. Ҡайһы берҙә биҙәүестең ике осо ҡуша тегелгән һәм баш аша йәки һул иңбаштан уң ҡултыҡ аҫтына үткәреп кейелгән.
Хәситәнең тышҡы яғына төрлө айылдар, көмөш тәңкәләр, ҡиммәтле таштар, һиҙәптәр һәм бетеү итеп ҡулланылған предметтар тағылған. Керәшендәрҙә тәңкәләр менән генә биҙәлгән бәйләмдәр ҙә булған (урындағы атамалары — дәүәт йәки муйтомар). Мосолман татарҙары хәситәгә йыш ҡына бәләкәй Ҡөрьән йәки доғалар һаҡлау өсөн туҡыма йәки металл һауыт теккәндәр. Бындай өлгөләрҙең береһе Татарстан Республикаһының Милли музейы коллекцияһында һаҡлана[5].
Башҡорт һәм татар хәситәһенең айырмаһы
Башҡорт һәм татар хәситәләре конструкцияһы һәм функцияһы буйынса оҡшаш булһа ла, ҡайһы бер үҙенсәлектәргә эйә. Башҡорт хәситәһе йышыраҡ киң таҫма рәүешендә эшләнеп, һул яурын аша һалып йөрөтөлгән. Ул туҡыма нигеҙенә күпләп көмөш тәңкәләр, мәрйен һәм таштар тегеп биҙәлгән.
Татар хәситәләре иһә йышыраҡ тар сегментлы формаға эйә булған, ҡайһы бер төбәктәрҙә сылбырлы йәки металл элементтарҙан торған варианттар ҙа осраған. Ҡазан татарҙары араһында махсус зәргәр оҫтаханаларында эшләнгән хәситәләр билдәле.
Ике халыҡта ла был биҙәүес һаҡлаусы талисман һәм ҡатын-ҡыҙҙың социаль статусы күрһәткесе булып иҫәпләнгән[6].
Әһәмиәте
Түш биҙәүестәренең формалашыуы Урта Волга төбәгенең урта быуат мәҙәниәте менән бәйле. Күп кенә тикшеренеүселәр уларҙың традицияһын Волга Болғары дәүере биҙәүестәре менән бәйләй. XVIII—XIX быуаттарҙа башҡорт һәм татар ҡатын-ҡыҙҙары кейемендә хәситә киң таралған элементҡа әйләнә. Был осорҙа биҙәүестәрҙең күп өлөшө ҡала зәргәрҙәре тарафынан етештерелгән йәки Көнсығыш баҙарҙарынан алынған тәңкәләр, таштар һәм мәрйендәр менән тулыландырылған.
Хәситә ябай биҙәүес кенә түгел, ә һаҡлаусы, күҙ тейеүҙән һәм яман рухтарҙан аралау көсө булған талисман тип иҫәпләнгән. Көмөш, мәрйен, фирүзә кеүек таштар күҙ тейеүҙән һаҡлай тип ышанғандар. Шулай уҡ хәситә ҡатын-ҡыҙҙың социаль статусы, байлығы һәм ырыуы тураһында ла мәғлүмәт биргән. Түш биҙәүестәре күп быуатлыҡ тарих һөҙөмтәһендә, күсмә тормошҡа яраҡлашып, шулай уҡ Көнсығыш һәм Кавказ халыҡтары менән сауҙа итеү йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән. Аҡсалар, мәрйен, аҡыҡ, сәйлән һәм башҡа биҙәүестәр күрше халыҡтарҙан һатып алынған. Хәситә ҡатын-ҡыҙҙың көндәлек, байрам һәм йола кейеменә лә тағылған[2].
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ Шитова, Светлана Николаевна. Башкирская народная одежда / С. Н. Шитова; Отв. ред. Н. В. Бикбулатов. — Уфа : Башк. изд-во "Китап", 1995. — 237,[2] с. : ил. : 27 см.; ISBN 5-295-01204-2 (В пер.). Китап. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 март 2026.
- ↑ 1 2 Хасите. Экспонаты музеев. Культура.РФ.
- ↑ Ҡатын -ҡыҙҙың биҙәүес әйберҙәре(һәситә) (башҡ.). Баймакская межпоселенческая центральная библиотека. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 февраль 2026.
- ↑ Селтәр, хәситә, һаҡалдар... йәки Асия-ҡашмау байрамы (башҡ.).
(26 май 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 февраль 2026.
- ↑ Хәситә (тат.). Татарская энциклопедия Tatarica. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 февраль 2026.
- ↑ [Искусство татарского костюмаГ.Ф. Валеева-С Искусство татарского костюма Г.Ф. Валеева-Сулейманова]. Жемчужины татарской культуры. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 март 2026.