Шүлгәнташ

«Капова» исеменең килеп сығышы тураһында ике теория бар. Беренсеһе — эсендә даими тамып тороусы тауыштан, икенсеһе — «капище» (рус.)баш. (ғибәҙәтхана) һүҙенән, сөнки мәмерйәнең тарихҡа тиклемге осорҙа ғибәҙәтхана булараҡ файҙаланылыуы тураһында дәлилдәр бар (шуның өсөн ҡаяға һүрәттәр ҙә эшләнгән). Тарихи дәүерҙә (урта быуаттарҙа) мәжүси ғибәҙәтхана булараҡ ҡулланылған, был хаҡта башҡорт риүәйәттәре һәм археологик ҡаҙыу эштәре дәлилләй^[9].

"Шүлгән-таш" атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡан. "Таш" - таш тигәнде аңлата, ә Шүлгән — мәмерйә ингән ерҙән Ағиҙел йылғаһына ҡойған йылға. Шуның кеүек үк, боронғо башҡорт диалектында «һыу үлгән, юҡҡа сыҡҡан» тигәнде аңлата, дөрөҫөрәге, «һыу ташта үлгән» йәки «һыу таш аҫтына киткән» мәғәнәһендә. Бынан тыш, Шүлгән — башҡорт халҡының боронғо «Урал батыр» ҡобайыры персонажы, уның төп геройы Урал батырҙың ағаһы^[10].

Мәмерйә иркен тармаҡлы, оҙонлоғо яҡынса 3 км, вертикаль амплитудаһы 165 м^[1] (һыу аҫты сифон ҡыуышлыҡтарын иҫәпкә алып), ҙур камералар, галереялар, ер аҫты күлдәре һәм йылғаһы булған өс ҡатлы спелеологик система. Мәмерйәлә өс гипсометрик кимәл (ҡат) бар, уларҙан аҫҡы өлөшөн мәмерйәне барлыҡҡа килтергән Ер аҫты Шүлгән йылғаһы аға^[11]. Мәмерйә яҡынса 140 м бейеклектәге карст массивында химоген^[12] эзбизташтарҙа барлыҡҡа килгән. Мәмерйәнең тирә яғында уға параллель рәүештә, яҡынса өс саҡрым оҙонлоҡтағы тәрән Шүлгән карст каньоны үтә, ул ҙур карст соҡорҙары һәм күлдәре булған ҡоро үҙәнгә ҡушыла.

Шүлгәнташ мәмерйәһенә яҡынлашҡас, уң яҡ ҡая битендә «Мамонт ҡаяһы»н күренә. Ҡаяға был исем ҡояш байығанда күләгәһе томшоғон ергә төшөргән мамонтҡа оҡшаған өсөн бирелгән.

Мәмерйәгә инеү урыны Һарыҡусҡан тауының көньяҡ битләүендә урынлашҡан һәм яҡынса 30 метр бейеклектәге ҙур арка булып тора. Мәмерйәгә ингән урындан һул яҡта күл урынлашҡан, күлдән Шүлгән йылғаһы ағып сыға. Күлдең диаметры яҡынса 3 метр, тәрәнлеге 85 метр (асылда ул күл түгел, ә йылға ағышының вертикаль киҫелеше). Күлдәге һыу эсергә яраҡһыҙ, әммә дауа өсөн мунсаларҙа өсөн ҡулланыла^[13].

2014 йылда тәбиғи ҡомартҡы Шүлгән-Таш ҡурсаулығына үҙгәртеп ҡорола.

Мәмерйәнең уҫемләктр һәм хайуандар донъяһы яҡшы өйрәнеләгән^[14].

Мәмерйәнең һәр ҡатында үҙенә дымлылыҡ режимы һәм һауа әйләнеше меңәр йылдар буйы, миҙгелгә ҡарамай, тәүлек әйләнәһенә температура үҙгәрмәй, даими тора. Шуға мәмерйәлә боронғо һүрәттәр һаҡланған да инде. Шүлгәнташ мәмерйәһе палеолит дәүерендәге тәүтормош кешеһенә хас һуңғы солютрей мәҙәниәтенән урта мадлен мәҙәниәте ваҡыты менән тамғаланған петроглифтар, йәғни ҡаялағы һүрәттәре менән билдәле^[15].

Һүрәттәр 1959 йылда ҡурсаулыҡтың зоологы А. В. Рюмин тарафынан табылған^[16][17] Боронғо һынлы һүрәт сәнғәтен (живописте) өйрәнеүҙә СССР Фәндәр Академияһының Археология институты ҙур роль уйнаған (бигерәк тә, Бадер Отто Николаевич^[18] һәм Щелинский, Вячеслав Евгеньевич). Улар 50 һүрәтте асыҡлаған. Һуңынан һүрәттәрҙе Бөтөн Рәсәй геология институты өйрәнә һәм Рус география йәмғиәтенән Ю. С. Ляхницкий 173 һүрәт йәки уларҙың реликтын — сағыу таптарын таба.

Мәмерйә диуарында мамонттар, йылҡы (ат) һәм башҡа йәнлек һүрәттәре, антропоморф фигуралар төшөрөлгән. Ағас күмере төшөрөлгән һирәк һүрәттәр ҙә осрай. Ғалимдар мәмерйәлә хайуан һүрәттәрен генә түгел, үрге һәм урта ярустарҙа бәләкәй өй (хижина), өсмөйөш, баҫҡыс, ҡыя һыҙыҡ һүрәттәрен таба. Был һүрәттәр 30-40 мең йыл элек, планетала кроманьонецтар йәшәгән дәүерҙә, Һуңғы палеолит осоронда төшөрөлгән. Шүлгәнташтың түбәнге ярусында һуңғараҡ, боҙлоҡ периоды аҙағында, яһалған һүрәттәр табылған. Уларҙың дәүмәле 44-тән 112 сантиметрға тиклем.

Һүрәттәр сифаты төрлө дәрәжәлә ине — күпмелер өлөшө кальцит һарҡындыһы аҫтында ҡалған, ҡайһылары мәмерйәгә ҡурсаулыҡ статусы бирелмәҫ элек килгән вандал-туристарҙың автографтары менән ҡапланған, өсөнсөләре стена буйлап ағып торған шыйыҡлыҡ тарафынан йыуылған. Һүрәттәрҙе консервациялау мәсьәләһе хәл ителеү өҫтөндә. Һынлы сәнғәт һүрәттәренең (живопистең) яҡшы торошон һаҡлау маҡсатында, 2004 йылдан башлап мәмерйәгә ингән урында экскурсанттарға һүрәттәрҙең натураль дәүмәлендәге күсермәләре тәҡдим ителә. Мәмерйә торошон яҡшыртыу Андоранан килгән реставратор Эудаль Гийаме кәңәштәренә таянып атҡарылды^[19]

2012 йылдың февраленән башлап, мәмерйәләге һүрәттәрҙе һаҡлау маҡсатында, һүрәт төшөрөлгән залдар ябылғанлыҡтан һәм уларҙы ирекле ҡарау тыйылғанлыҡтан, фотографтар Александр Марушин һәм Григорий Сухаревҡа, ғилми хеҙмәткәр Ольга Червяцоваға теләгән һәр кемгә мәмерйәгә интерактив инеү мөмкинлеген бирерлек виртуаль фототур ойоштороу заданиеһы бирелә. 2012 йылдың июленән башлап ҡурсаулыҡ территорияһында «Шүлгәнташ мәмерйәһе» тигән интерактив музей эшләй.

2017 йылдың ноябрендә мәмерйәлә кальцит һәм хәҙерге «ҡая сәнғәте» ҡатламы аҫтында донъяла иң боронғо дөйә һүрәте табыла^[20]. Һүрәттәрҙең яҡынса йәше беҙҙең эраға тиклем 14 500—40 000 йыл араһында тип иҫәпләнә. Табыш хәҙерге Башҡортостан территорияһында дөйәләрҙең быға тиклем уйланғандан да иртәрәк барлыҡҡа килгәнен иҫбатлай. Был палеолит һүрәттәре шулай уҡ Европала дөйәләрҙең берҙән-бер һүрәте тип иҫәпләнә^[21].

2025 йылдың 12 июлендә Шүлгән-Таш мәмерйәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты тип иғлан ителде^[8].

Мәмерйәлә ер аҫты йылғаһы Шүлгән аға. Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрымға арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрым аралыҡта ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм, ҡеүәтле шишмә булып, Шүлгәнташҡа ингән ерҙә, урғып, ер өҫтөнә сыға, диаметры 3 метрлыҡ күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан сыҡҡас, 150—170 метр арауыҡтан гөрләп ағып, Шүлгән Ағиҙелгә ҡушыла. Шүлгән йылғаһы ҡышҡы ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай.

2009 йылдың 30 майынан 6 июненә саҡлы Бөрйән районына РФА Өфө Фәнни Үҙәге фольклорсыларының ғилми экспедицияһы ойошторолдо. Ғалимдар Хөсәйенова Г. Р., Юлдыбаева Г. В. хәҙерге, замана, кешеләренән Шүлгәнташ һәм уның менән бәйле легендаларҙы яҙып алғандар Барыһы 11 ауылда халыҡ менән осрашты улар. Һөҙөмтәлә башҡорт халҡының традицион жанрҙары һаман да тере булыуы асыҡланды. Легендалар һәм риүәйәттәр бүлеге бигерәк тә бай булыуы дәлилләнде. Шулар араһында «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығына индерелмәгәндәре, ташҡа баҫылмағандары ла осрай.

Ғәҙелгәрәй ауылынан Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы Шүлгәнташ мәмерйәһенең атамаһы менән бәйле ҡыҙыҡлы легендалар һөйләне. Икенсе информант таш өйҙөң (мәмерйә) эйәһе бар, тип белдерҙе. «Һирәк осраҡта уны йә кеше күләгәһе, йә ат күләгәһе итеп күрергә була икән».

Мәмерйә эйәһе тураһында тағы бер легендә яҙып алынды: «Һуңғы ваҡытта таң атҡанда Аҡбуҙатҡа атланған Таш өй эйәһен йыш ҡына күргеләйҙәр, тип һөйләйҙәр. Ул нимәгәлер ҡәнәғәтһеҙлек белдерә». «Мәмерйә эйәһен мәмерйә эсендә күреп була. Әгәр башты юғары күтәрһәгеҙ, мәмерйә түбәһенән һеҙгә ике күҙ ҡарай. Был — таш өй эйәһенең күҙҙәре».

Таш өй эйәһе тураһында тағы ла бер легенда бар: "Күп кеше элегерәк мәмерйәнең эйәһе бар, ул таш өйөнән сығып йөрөй, тип һөйләйҙәр ине. Әсәйем бына нимә һөйләгәйне: «Беҙ өсәү инек. Мәмерйә тирәһендә йөрөй инек, арығайныҡ, Шүлгәнкүл янында ял итергә ултырҙыҡ. Саҡ ултырҙыҡ, шул мәлдә мәмерйәнән атҡа атланған аҡ һаҡаллы ҡарт күренде. Ул һәйбәт кейенгән: башында аҡ сәллә, өҫтөндә — кәзәкей, ялтырап торған итекле. Аттың өҙәңгеһе, йүгәне көмөштән. Ҡарт, беҙҙе күргәс, мәмерйәгә кире инеп юғалды. Беҙ доға уҡыныҡ, хәйер(милостыню) ҡалдырҙыҡ та ҡайтырға сыҡтыҡ. Беребеҙ ҙә ул ҡартты башҡа күрмәнек»^[22].

Шүлгәнташ — Көнсығыш Европала һәм Азияла таш быуаттың тәүге осоронда (палеолит) йәшәгән кешеләрҙең буяу менән һүрәт эшләү сәнғәте яҡшы күрһәтелгән һәм һаҡланған берҙән-бер мәмерйә. Тәүтормош кешеләренең һүрәттәр галереяһы беренсе ҡаттың ике ҡоро стенаһында һәм икенсе ҡаттың ҙур залында табылған. Һүрәттәр ҡыҙыл буяу, ҡыҙҙырылғаң майҙа иҙелгән охра менән яһалған.