Юра осоро
Юра осоро (юра) — мезозой эраһының урта (икенсе) осоро. 201,3 ± 0,2 млн йыл элек башлана, 145,0 млн йыл элек тамамлана. Шулай итеп, яҡынса 56 млн йыл дауам итә[2]. Был йәшкә тап килгән ултырмалар (тау тоҡомдары) комплексы юра системаһы тип атала. Планетаның төрлө төбәктәрендә был ултырмалар составы, генезисы, тышҡы ҡиәфәте буйынса айырыла.
Был осор ҡатламдары Беренсе тапҡыр Юрала (Швейцария һәм Франциялағы тауҙар) тасуирлана; осорҙоң исеме лә шунан килеп сыҡҡан. Ул ваҡыттағы ултырмалар бик күп төрлө: эзбизташтар, ваҡ-төйәк тоҡомдар, һәүерташтар, магматик тоҡомдар, балсыҡ, ҡом, төрлө шарттарҙа формалашҡан конгломераттар.
Юра осоро өс дәүергә бүленә: иртә, урта һәм һуң. Шулай уҡ стратиграфияла юра системаһы түбәнге юра, урта юра һәм үрге юра бүлектәренә бүленә, Улар шулай уҡ Европала лейас, доггер һәм мальм булараҡ билдәле[2]. «Юра» терминын өс өлөшкә бүлеүҙе Леопольд фон Бухта тәғдим иткән[4].
Юра осоронда динозаврҙар, шулай уҡ ихтиозаврҙар, птерозаврҙар һәм плезиозаврҙар кеүек хайуандар төркөмдәре барлыҡҡа килә.
Термин
Юра хроностратиграфик термины туранан-тура Юра тау массивы менән бәйле. 1795 йылда төбәк буйлап экскурсия ваҡытында Александр Фон Гумбольдт эзбизташ тауҙары өҫтөнлөк иткән тау массивын Абраам Готлоб Вернер билдәләгән стратиграфик системаға индерелмәгән айырым берәмек тип таный һәм 1799 йылда уны Юра-Калькштейн (Юра Эзбизташы») тип атай[3][4][5].
Утыҙ йылдан һуң, 1829 йылда, француз натуралисы Александр Броньяр ер ҡабығын тәшкил иткән төрлө ландшафттарға күҙәтеүҙәрен баҫтырып сығара. Был китапта Бронгньярт Юра тауҙары ерҙәрен юра ландшафты тип атай, шулай итеп, был терминды беренсе тапҡыр уйлап таба һәм баҫтырып сығара [6].
Юра атамаһы кельт тамырынан йор йәки иурис (урманлы тау) тигәндән килеп сыҡҡан, ул латин теленән урын исеме булараҡ алынған[3][7][8].
1990-сы йылдар башынан юра термины «Юра осоро паркы» франшизаһы менән популярлаштырыла, ул 1990 йылда Майкл Крайтондың Шул уҡ исемле романы һәм уның 1993 йылда тәүге тапҡыр сығарылған экранизацияһы менән башлана.
Юра системаһының бүлексәләре
Юра системаһы 3 бүлеккә һәм 11 ҡатҡа ярусҡа:
Палеогеографик ваҡиғалар
213-дән 145 миллион йыл элеккә тиклем берҙәм суперконтинент Пангея бүленеп айырым континенталь блоктарға айырыла. Улар араһында һай һыулы диңгеҙҙәр барлыҡҡа килде.
Климат
Юра осоронда климат бик үҙгәреүсән булған.
Тоар осоро башындағы Юра осоронда, яҡынса 183 миллион йыл элек, вулкандар атылыуы арҡаһында атмосферала күп кенә көкөртлө газ була, Ерҙең уртаса йыллыҡ температураһы 5 градусҡа күтәрелә, яуым-төшөмдәр һаны арта һәм океанға минераль матдәләр ағып сыға. Һыуҙа эрегән кислородты тотҡан һыу үҫемлектәре һәм бактериялар кинәт күбәйә башланы, был ҡара сланецтарҙың — кислородһыҙ шарттарҙа барлыҡҡа килгән, органик матдәләргә бай ултырма тоҡомдарҙы формалаштыра[9][10].
Аален рсрпреае башлап бат осорона тиклем климат йылы һәм дымлы булған. Артабан Келловей, Оксфорд һәм Киммеридж осорҙарының башында ҡаты һыуытарҡ булған, һуңынан климат йылына ашлаған.
Үҫемлектәр
Юра осоронда ҙур территориялар бай үҫемлектәр, тәү сиратта төрлө урмандар менән ҡапланған. Улар башлыса абаға һымаҡтар һәм яланғас орлоҡлоларҙан торған.
Саговниктар — Ерҙең йәшел япмаһында өҫтөнлөк иткән яланғас орлоҡлолар класы. Хәҙерге ваҡытта улар тропиктарҙа һәм субтропиктарҙа осрай. Был ағастар күләгәһендә динозаврҙар йөрөгән. Тышҡы яҡтан саговниктар бейек булмаған (10—18 м тиклем) пальмаларға оҡшаш булған, Хатта Карл Линней уларҙы үҙенең үҫемлектәр системаһына пальмалар араһында урынлаштырған.
Юра осоронда гинкго ағастары бөтә уртаса бүлкәт буйлап үҫкән. Гинкго япраҡ ҡойоусы (яланғас орлоҡлолар өсөн ғәҙәти булмаған) ағас, имән кеүек тажлы һәм ҙур булмаған елкән һымаҡ япраҡлы булған. Беҙҙең көндәргә ике япраҡлы гинкгоның бер төрө генә һаҡланып ҡалған.
Хәҙерге ҡарағай һәм кипарисҡа оҡшаған ылыҫлы ағастар бик күп төрлө була, улар ул ваҡытта тропиктарҙа ғына түгел, ә уртаса бүлкәтте лә үҙләштергән. Абаға һымаҡтар яйлап юҡҡа сыға.
Диңгеҙ организмдары
Триас менән сағыштырғанда диңгеҙ төбөндә тереклек итеүселәр бик ныҡ үҙгәргән. Ике ике ҡабырсаҡлы моллюскылар һай һыуҙарҙан брахиоподтарҙы ҡыҫырыҡлап сығара. Брахиопод ҡабырсаҡтары устрица ҡабырсаҡтары менән алмаштырыла. Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар диңгеҙ төбөндәге бөтә йәшәү урындарын тултыра. Күптәр ерҙән аҙыҡ йыйыуҙан туҡтай һәм һыуҙы биҙҙәр ярҙамында һурҙырыуға күсә. Риф берләшмәләренең яңы төрө барлыҡҡа килә, хәҙерге кеүек үк. Уның нигеҙен триаста барлыҡҡа килгән алты нурлы мәрйендәр тәшкил итә.
Ер хайуандары
Археоптерикс — ҡоштар һәм һөйрәлеүселәр билдәләрен берләштергән ҡаҙылма йән эйәләренең береһе. Уның һөлдәһен Тәүге тапҡыр Германияла литография һәүерташтарында табалар. Табылдыҡ Чарльз Дарвиндың «Төрҙәрҙең килеп сығышы» тигән хеҙмәте сыҡҡандан һуң ике йыл үткәс эшләнә һәм эволюция теорияһы файҙаһына етди аргумент булып тора. Башта уны һөйрәлеүселәрҙән ҡоштарға күсеү формаһы тип иҫәпләйҙәр. Әммә артабан был эволюцияның тупик тармағы булыуы ла фаразлана, ул ысын ҡоштар менән туранан-тура бәйле түгел. Археоптерикс бик насар осҡан (ағастан ағасҡа ғына планлаштыра алған), ә ҙурлығы яҡынса ҡарға ҙурлығында булған. Суҡышы урынына уның бер нисә тешле, әммә көсһөҙ яңағы булған. Уның ҡанаттарында ирекле бармаҡтар булған (хәҙерге ҡоштарҙан улар тик гоацин ҡошсоҡтарында ғына һаҡланған).
Юра осоронда Ерҙә ваҡ, йөн менән ҡапланған йылы ҡанлы хайуандар, пермь синапсидтарының тоҡомдары имеҙеүселәр йәшәгән. Улар динозаврҙар менән йәнәш йәшәгән. Юра осоронда һөтимәрҙәр бер үткәүелле, сумкалы һәм плацентарҙарға бүленә. Күлдәрҙә һәм йылғаларҙа күп һанлы ташбаҡалар осрай.[11][12]
Динозаврҙар ((ингл. Dinosauria, боронғо бор. грек. δεινός ҡурҡыныс, ҡот осҡос, хәүефле һәм σαύρα кеҫәртке, кеҫәртке) ҡоро ерҙә өҫтөнлөклө төркөм була. Улар араһындағы айырмалар шул тиклем ҙур, уларҙың төрҙәре араһындағы туғанлыҡ бәйләнештәрен билдәләү бик ауыр. Бесәйҙән алып китҡа тиклем ҙурлыҡтағы динозаврҙар осрай. Динозаврҙарҙың төрлө төрҙәре ике йәки дүрт аяҡта йөрөй алған. Улар араһында йыртҡыстар ҙа, үлән ашаусы хайуандар ҙа була. Һуңғыларынан юра осорона завропод — диплодоктар, брахиозаврҙар, апатозаврҙар, камаразаврҙар өҫтөнлөк итә. Завроподҡа эре терроподтар һунар иткән.
Иҫкәрмәләр
- ↑ History of Earth's Climate
- ↑ Kazlev, 2002
- ↑ 1 2 Hölder, 1964
- ↑ Arkell, 1956
- ↑ Pieńkowski et al. (2008), pp. 823–922.
- ↑ Brongniart, 1829
- ↑ Arkell, 1956
- ↑ Rollier, 1903
- ↑ Weimu Xu һәм башҡалар.Toarcian океан аноксик саралары ваҡытында күл системаһы киңәйеүе арҡаһында углеродты йотоу, 16 ғинуар 2017
- ↑ Боронғо күлдәр Ерҙе ҡыҙыуҙан ҡотҡарған. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 23 февраль 2017. Архивировано из оригинала 24 февраль 2017 года.
- ↑ Wings et al. (2012), pp. 925—935.
- ↑ Gannon, 2012
Һылтанмалар
- Юрский период
- Jurassic.ru — Сайт о юрском периоде, большая библиотека палеонтологических книг и статей.
Тема буйынса өҫтәмә
 | ||||
|---|---|---|---|---|
| ||||
