Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Арыҫланов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫланов (рус. Гафиатулла Шагимарданович Арасланов; 1915 йылдың 20 сентябре, Кинйәабыҙ ауылы, Свобода ауыл Советы — 1998 йылдың 21 авгусы, Стәрлетамаҡ, Башҡортостан Республикаhы) — совет офицеры, танкист, гвардия майоры, Советтар Союзы Геройы (1940). 1939 йылда Көнбайыш Украинала барған хәрби хәрәкәттәрҙә, Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы[1].

Биографияһы

Сығышы һәм хеҙмәт юлының башланыуы

1915 йылдың 7 (20) сентябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең 1-се Кинйәабыҙ ауылында тыуған, хәҙер был — Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Кинйәабыҙ ауылы. Милләте буйынса башҡорт; Арыҫлановтар нәҫеленән[1][2]. Атамаларҙағы айырма тораҡ пункттың иҫәптәге исеме үҙгәреүенә бәйле: XIX быуат уртаһында ауылдан яңы утар бүленеп сыҡҡандан һуң, төп ауыл 1-се Кинйәабыҙ тип иҫәпкә алынған, 1920-се йылдарҙан — 2-се Кинйәабыҙ, ә 2007 йылдан алып хәҙерге исемен йөрөтә[3].

Стәрлетамаҡ нефть техникумын тамамлай. 1937 йылда Көйөргәҙе район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына саҡырыла[2]. 1939 йылда Көнбайыш Украиналағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1939 йылдың декабренән 1940 йылдың мартына тиклем Төньяҡ-Көнбайыш фронтта хеҙмәт итә[1].

Совет-фин һуғышы

Совет-фин һуғышы осоронда Арыҫланов 13-сө армияның 97-се уҡсылар дивизияһындағы 136-сы уҡсылар полкы танк ротаһының танк башняһы атыусыһы була. 1940 йылдың 24 февралендә Карелиялағы Кууста урочищеһы янындағы алышта ҡатнаша[1].

Бер төркөм сапёр финдарҙың оҙаҡ ваҡытлы ут ҡоролмаһына шартлатҡыс матдәләр ташыған танк 60—70 метр самаһы алыҫлыҡтан танкыға ҡаршы туп утына эләгә һәм дүрт урындан тишелә. Награда ҡағыҙына ярашлы, Арыҫланов был тупты таба һәм танк уты менән уның утын баҫтыра, шунан һуң зыян күргән машиналарға барып етә һәм яралыларға ярҙам күрһәтә. Артабан ул зарарланған танктарҙың береһен эшләтеп ебәрә һәм пулемёт уты аҫтында уны яралылар менән бергә һуғыш яланынан алып сыға; документта дүрт хәрби хеҙмәткәрҙе ҡотҡарыуы билдәләнгән[2][4].

СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 7 апрелендәге указы менән Арыҫлановҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә[5]. 1941 йылда ул В. И. Ленин исемендәге Ульяновск Ҡыҙыл Байраҡлы танк училищеһын тамамлай, шунан һуң Чкалов танк училищеһында уҡыта[1][4].

Бөйөк Ватан һуғышы

1943 йылдан Арыҫланов танк батальоны менән командалыҡ итә һәм танк полкы командиры урынбаҫары була. Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Үҙәк, 2-се һәм 3-сө Украина фронттарында хеҙмәт итә[1]. Татар энциклопедияһы мәғлүмәттәре буйынса, Курск алышында, Украинаны азат итеү өсөн алыштарҙа, шулай уҡ Румыния һәм Венгрия биләмәләрендәге хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша[6]. 1944 йылға гвардия майоры хәрби дәрәжәһенә эйә була[1].

1944 йыл аҙағында — 1945 йыл башында 11-се гвардия кавалерия дивизияһының 71-се танк полкы командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә. Награда документтарында I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән ике тапҡыр наградланыуы теркәлгән: 2-се Украина фронты Хәрби советының 1945 йылдың 22 ғинуарындағы бойороғо һәм 3-сө Украина фронты 4-се гвардия армияһы Хәрби советының 1945 йылдың 23 февралендәге бойороғо менән. Икенсе бойороҡ Арыҫланов һәләк булғандан һуң сығарылған; награда яҙмаһында 1945 йылдың 4 һәм 5 ғинуарҙарындағы хәрби эпизодтар күрһәтелгән[7][8].

1945 йылдың 5 ғинуарында Арыҫланов Будапешттағы алыштар ваҡытында һәләк була[2]. Ҡайтарылғыһыҙ юғалтыуҙар тураһындағы рәсми хәбәрҙәр уның һәләк булған көнөн, гвардия майоры дәрәжәһен һәм 11-се гвардия кавалерия дивизияһының 71-се танк полкында хеҙмәт итеүен раҫлай; тәүге ерләнгән урыны итеп ул саҡтағы Югославия, хәҙерге Сербия биләмәһендәге Сомбор ҡалаһы күрһәтелгән[9][10].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Советтар Союзы Геройы — Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылған (1940 йылдың 7 апреле)[5].
  • I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945 йылдың 22 ғинуары)[7].
  • I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945 йылдың 23 февралендәге бойороҡ Арыҫланов һәләк булғандан һуң сығарылған)[8].

Хәтер

Кинйәабыҙ ауылында Арыҫланов исемендәге урам бар һәм иҫтәлекле стела ҡуйылған[2]. 2010 йылда Ырымбур дәүләт аграр университеты бинаһына, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында унда Чкалов танк училищеһы урынлашҡан була, уға арналған барельеф һәм мемориаль таҡтаташ ҡуйыла[1][4]. Барельефты булдырыу инициативаһын университет уҡытыусыһы Фәрит Нәҙершин тәҡдим итә, эскизын скульптор Өлфәт Ҡобағошов эшләй, ә ҡойолмаһы Ҡәҫле заводында әҙерләнә[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Булатов Г. Г., Пинтсон А. Н. Арасланов Гафиятулла Шагимарданович. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 Арасланов Гафиатулла Шагимарданович. Республиканский музей Боевой Славы. Республиканский музей Боевой Славы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  3. ↑ Кинья-Абыз, деревня в Куюргазинском районе. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (10 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 В Оренбургском аграрном университете открыт барельеф Героя Советского Союза Гафиатуллы Арасланова  (рус.), Информационное агентство «Башинформ» (22 апрель 2010).
  5. ↑ 1 2 Арасланов Гафиатулла Шагимарданович: запись о присвоении звания Героя Советского Союза. ОБД «Подвиг народа». Министерство обороны Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  6. ↑ Арасланов Гафиятулла Шагиморданович. Татарская энциклопедия Tatarica. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  7. ↑ 1 2 Арасланов Гафитт Шагимарданович: орден Отечественной войны I степени. ОБД «Подвиг народа». Министерство обороны Российской Федерации (22 ғинуар 1945). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  8. ↑ 1 2 Арасланов Гафиат Шашмарданович: орден Отечественной войны I степени. ОБД «Подвиг народа». Министерство обороны Российской Федерации (23 февраль 1945). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  9. ↑ Арасланов Гафиат Шагимарданович: информация из донесения о безвозвратных потерях. ОБД «Мемориал». Министерство обороны Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  10. ↑ Арасланов Гафиат Шагимарданович: запись в документах о потерях. ОБД «Мемориал». Министерство обороны Российской Федерации. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.

Әҙәбиәт

  • Герои Советского Союза: краткий биографический словарь / председатель редколлегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1987. — Т. 1: Абаев — Любичев. — 911 с.
  • Россовский В. П. Золотые звёзды Оренбуржья: биографический справочник. — 2-е, переработанное и дополненное. — Оренбург: Южный Урал, 2005. — С. 408—409. — 595 с. — ISBN 5-94461-009-3.
  • Бикбай Б. Танки идут на врага // Славные сыны Башкирии. — Уфа, 1966. — Т. Кн. 2.

Һылтанмалар

Категориялар