Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡамыр батыр (әкиәт)

Ҡамыр батыр (рус. Камыр-батыр; татар. Камыр батыр) — башҡорт һәм татар халыҡ ижадында тылсымлы батырҙар әкиәттәре жанрына ҡараған традицион сюжет. Унда тылсымлы рәүештә доньяға килгән һәм үтә ныҡ ғәйрәтле, ғәҙәттән тыш көскә эйә булған герой тураһында һөйләнелә.

Фольклористикала «Камыр батыр» сюжеты архаик мотивтарҙың (ҡамырҙан мөғжизәле тыуыу, балаһыҙлыҡ мотивы) яуызлыҡ менән көрәш, көсһөҙҙәрҙе яҡлау һәм ғаиләгә тоғролоҡ тураһында классик эпик хикәйәләү менән синтезы менән айырылып тора. Әкиәттең Урал һәм Волга буйы төбәктәрендә яҙып алынған төрлө варианттары билдәле[1].

Яҙып алыу һәм баҫылып сығыу тарихы

Әкиәтте фәнни йәһәттән теркәү һәм баҫып сығарыу тарихы бер быуаттан ашыу ваҡытты ала һәм бер нисә төп этаптан тора:

  • Башҡорт телендә баҫылыуы (1950-се йылдар): Төп нөсхә телендә әкиәт тәүге тапҡыр 1956 йылда «Башҡорт халыҡ әкиәттәре» йыйынтығында нәшер ителә. Ентеклерәк варианты 1959 йылда «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығында баҫыла.
  • Рус теленә академик тәржемә 1978 йылда башҡарыла. «Башҡорт халыҡ ижады» серияһының яңыртылған томында билдәле фольклорист Н. Т. Зарипов тәржемәһе донъя күрә[3].

«Ҡамыр-батыр» әкиәтендә балаһыҙлыҡ һәм мөғжизәле тыуыу мотивтары батырҙар һуғышы һәм яуыз көстәрҙе еңеүгә бәйле эпик мотивтар менән үрелеп бара[4]. Әҫәр туғанлыҡ бәйләнештәрен, тоғролоҡто, үҙ-ара ярҙамды ҡәҙерләргә өйрәтә һәм изгелектең һәр ваҡыт яуызлыҡты еңеүе тураһындағы традицион ҡарашты сағылдыра.

Сюжеты һәм варианттары

Халыҡ ауыҙ-тел ижадында сюжеттың ике төп версияһы нығынған. Улар геройҙарҙың һаны һәм кәүҙәләндергән батырлыҡтары менән айырыла.

Ҡайһы бер варианттарҙа Ҡамыр батыр бала саҡтан уҡ ғәҙәти булмаған көс һәм тиҙ үҫеү һәләте менән айырылып тора. Ул бик ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҫеп етә, батырлыҡ сифәттәре иртә асыла[5].

Әкиәттә герой юлында төрлө мөғжизәле ярҙамсылар осрай. Улар араһында ғәҙәти булмаған һәләткә эйә персонаждар — алыҫтан күреүсе, бик тиҙ йүгереүсе, ғәйәт көслө кешеләр һәм башҡа тылсымлы ярҙамсылар бар. Улар Ҡамыр батырға ауыр һынауҙарҙы үтергә һәм дошмандарын еңергә ярҙам итә[6].

Был мотивтар әкиәтте классик тылсымлы батырҙар әкиәте традицияһы менән бәйләй

Беренсе вариант (Башҡорт һәм татар версиялары)

Балалары булмаған ҡарт менән ҡарсыҡ ҡамырҙан бала яһай. Малай көнләп түгел, сәғәтләп үҫә һәм тиҙҙән батырҙарса көскә эйә була. Уйын ваҡытында тиҫтерҙәренә зыян килтергәс, ауылдаштары уны ҡыуып ебәреүҙе талап итә.

Ҡамыр батыр яңғыҙ сәфәргә сыға. Юлда ул мөғжизәле батыр ярҙамсылар менән осраша. Төп дошманы — «Үҙе бер ҡарыш, һаҡалы биш ҡарыш» ҡушаматлы яуыз ҡарт була. Дошманын еңгәндән һуң, Ҡамыр батыр һылыу ҡыҙға өйләнә[7][8].

Икенсе вариант (Игеҙәктәр тураһында версия)

Ҡарсыҡ ҡамырҙан ике бала яһай, ә ҡарт иһә уларҙың тыуасағы тураһында алтын балыҡтан алдан белә. 1956 йылға вариантта малайҙарға Ҡамыр һәм Ҡорҙаш (1959 йылғы вариантта Ҡамыр һәм Тамыр) тигән исемдәр бирәләр.

Артабан әкиәт сюжеты классик эпик схема буйынса үҫешә:

Һынау
Үҫеп еткәс, Ҡамыр атаһынан 15 ботло суҡмар һәм ҡылыс алып, юлға сыға. Ул мәкерле Мәскәйҙең тоҙағына эләгә. Мәскәй батырҙы йоҡлата һәм үлтерә.
Ҡотҡарыу
Өйҙә ҡалдырылған уҡ осондағы ҡан тамсыһы буйынса ҡустыһы уның бәләгә тарыуын белә. Ул Мәскәйҙе табып, Ҡамырҙы терелтергә мәжбүр итә. Артабан әсирлектәге ҡыҙға өйләнеп, ата-әсәһе янына ҡайта.
Батырлыҡ һәм хыянат
Терелгән Ҡамыр батыр ҡот осҡос дейеүҙән ыҙа сиккән ҡалаға барып етә. Батыр үҙенең тылсымлы суҡмары менән дейеүҙе үлтерә, әммә арығанлыҡтан йоҡоға тала. Мәкерле батша вәзире еңеүҙе үҙенә яҙҙыра һәм батша ҡыҙын көсләп никахҡа алып барырға йыйына.
Хәл ителеш
Туйҙың өсөнсө көнөндә Ҡамыр батыр һарайға хәйерсе кейемендә килә. Батша ҡыҙы үҙенең ҡотҡарыусыһын таный. Дәлил итеп батыр суйын өй аҫтына йәшергән дейеүҙең башын күрһәтә һәм күлдән уның кәүҙәһен һөйрәп сығара. Вәзирҙе язалайҙар, ә әкиәт Ҡамыр батырҙың батша ҡыҙына өйләнеүе менән тамамлана.

Әкиәттең төп идеяһы — физик көстө генә түгел, туғанлыҡты, тоғролоҡто һәм үҙ-ара ярҙамды ла ҡәҙерләү. Әҫәрҙә изгелектең мәкер һәм яуызлыҡты мотлаҡ еңеүе тураһындағы халыҡ ҡарашы сағыла[9].

Хәҙерге заманда сәхнәләштереүҙәр һәм экранлаштырыуҙар

Ҡамыр-батыр тураһындағы сюжет Татарстан һәм Башҡортостандың хәҙерге театр һәм анимация мәҙәниәтендә артабан үҫеш ала.

2005 йылда «Әкиәт» Татар дәүләт ҡурсаҡ театры режиссёр Рафаэль Таһиров ҡуйған «Ҡамыр батыр» спектакленең премьераһын тәҡдим итте. Спектакль татар халыҡ әкиәттәре һәм Сәләх Хөсни пьесаһы мотивтары буйынса эшләнгән. Тамаша татар телендә бара һәм балалар менән ғаилә аудиторияһына тәғәйенләнгән. Сәхнә версияһында ғәҙеллек, яуызлыҡҡа ҡаршы көрәш һәм тыуған ергә тоғролоҡ мотивтары айырыуса һыҙыҡ өҫтөнә алына[10].

2006 йылда Рәсәйҙә режиссёр Сергей Литовец төшөргән «Ҡамыр батыр» исемле ҡыҫҡа метражлы анимацион фильм донъя күрә. Мультфильм халыҡ әкиәттәренә нигеҙләнгән һәм традицион сюжеттың хәҙерге заманса интерпретацияһын тәшкил итә[11].

«Тамыр» балалар телерадиостудияһы («Башҡортостан» ДТК) «Ҡамыр батыр» телевизион фильм-әкиәтен төшөрҙө. Кинотаҫма Ханты-Мансийск ҡалаһында «Включайся!» IV халыҡ-ара балалар телевидениеһы фестивалендә беренсе премияға лайыҡ булды (сценарий авторы Гөлназ Ҡолһарина, ҡуйыусы режиссер Айгөл Малбаева, ҡуйыусы оператор Илдар Насретдинов)[12].

Галерея

«Ҡамыр батыр» әкиәте беренсе тапҡыр «Вестник Оренбургского учебного округа» журналында баҫылған, 1912 йыл № 5
«Вестник Оренбургского учебного округа» журналында әкиәт баҫылған бит, 1912 йыл № 5
Петрозаводскета баҫылған китап, 2023 йыл
Ҡазанда Ғабдулла Кариев ҡуйған «Ҡамыр батыр» спектакле

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Бараг Л. Г. Сюжеты и мотивы башкирских волшебных сказок (Анализ архаических мотивов: бездетность, рождение из теста) // Фольклор народов РСФСР. — Уфа, 1974.
  2. ↑ Обзор педагогических журналов. Вестник Оренбургского учебного округа. 1912 г. № 5. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.
  3. ↑ Башкирское народное творчество, Том 4. Башкирское книжное изд-во. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.
  4. ↑ Камыр-батыр. татарская народная сказка из цикла сказок о богатырях. Tatarica. татарская народная сказка из цикла сказок о богатырях. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.
  5. ↑ Rfvsh ,fnsh. StudFiles. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 июнь 2026.
  6. ↑ Камыр батыр. Сказки Поволжья. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 июнь 2026.
  7. ↑ Татарское народное творчество = Татар халык иҗаты. — Казань: Татарское книжное издательство, 1977. — Т. 1. — 455 с. — ISBN 978-5-7761-1893-7.
  8. ↑ Батыр. Энциклопедии:Фольклор народов Башкортостана. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.
  9. ↑ Бараг Л. Г., Берёзовский И. П., Кабашников К. П., Новиков Н. В. Сравнительный указатель сюжетов: Восточнославянская сказка. — Л.: Наука, 1979.
  10. ↑ Камыр Батыр/ Батыр из теста. Сеть городских порталов. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.
  11. ↑ Мультфильм Камыр-батыр. Афиша.ру. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.
  12. ↑ Студия «Тамыр» — победитель международного фестиваля детского телевидения «Включайся!". Новости@RB7.ru (15 июнь 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 май 2026.

Әҙәбиәт

  • Татар халык иҗаты: Әкиятләр. Казан, 1977. 1 китап.
  • Урманче Ф. Әкиятләр // Татар халык иҗаты: Дәреслек. Казан, 2002.
  • Башкирское народное творчество (Башҡорт халыҡ ижады). В 12 томах. Том 5: Богатырские сказки (Батырҙар ҡалымы) — Уфа: Китап, 1997. (Современное академическое многотомное издание на башкирском языке).

Категориялар