Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Ҡарт айыу менән төлкө (әкиәт)

«Ҡарт айыу менән төлкө» (тура мәғәнәлә — рус. «Старый медведь и лиса», альтернатив исеме — рус. «Лиса — плотник», рус. «Лиса-строитель») — башҡорт халыҡ әкиәте, хайуандар тураһындағы әкиәт[1]. Әкиәт «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығына (XIII том, Өфө, 2009) 49-сы һан аҫтында һәм Р. Зарипова тәржемәһендә «Башкирское народное творчество» йыйынтығының дүртенсе томында (Өфө, 1989) 91-се һан аҫтында индерелгән[2], шулай уҡ элек Әбүбәкер Усмановтың 1947 йылғы йыйынтығына, Андрей Платоновтың әҙәби эшкәртеүендәге бер нисә баҫмаға ингән[3].

Исеме

Рус баҫмаларында әкиәт ике — «Лиса-плотник», «Лиса-строитель» исемдәре менән баҫылып сығыуға ҡарамаҫтан[3][4]. «Башҡорт халыҡ ижады» академик йыйынтығының XIII «Хайуандар тураһында әкиәттәр» (Өфө, 2009) томында «Ҡарт айыу менән төлкө» исеме менән бирелә, был исем төп персонаждарҙың (рус.)баш. антагонистик парына иғтибар йүнәлтә[1].

Сюжеты

Ҡартайып хәлһеҙләнгән айыу, ашарға эре хайуандар тота алмағанлыҡтан һәм ағас башына менеп бал ала алмағанлыҡтан, тауыҡ үҫтерергә була. Тауыҡтар үрсей, ләкин оялары булмағас, уларҙы төйлөгән ала башлай. Айыу тауыҡ ояһы төҙөргә уйлай. Быны ишетеп, уға төлкө килеп һәм үҙен балта оҫтаһы итеп таныштырып, матур тауыҡ ояһы төҙөргә вәғәҙә иткәс; айыу был эште уға ҡуша. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төлкө оя төҙөп ҡуя, ул айыуға оҡшай: ныҡлы һәм бейек, аҙыҡ һалыу өсөн урын, кетәк һәм йомортҡа һалыу өсөн оялар бар. Яҡшы эш өсөн айыу төлкөнө бер нисә көн ҡунаҡ итеп, мул бүләктәр биреп оҙата, әммә тауыҡтар көн һайын юғала бирә[1].

Айыу һаҡсы итеп бүрене яллай. Тәүге төндә үк бүре енәйәт урынында төлкөнө тота: ул төҙөгән ваҡытта тауыҡ ояһы стенаһында йәшерен тишек ҡалдырған була, шуның аша тауыҡтарҙы урлай. Айыу төлкөнө хәйләкәр һәм яуыз зат тип атай, уны язаһыҙ ҡалдырмаҫҡа вәғәҙә итә. Төнгө һаҡ хеҙмәте өсөн түләү итеп, ул төлкөнө бүрегә бирә, һәм бүре уны шунда уҡ йолҡҡослап, өс тапҡыр ғына һоғоноп ҡуя. Әкиәт ошолай тамамлана: «Шулай итеп айыу тынысланды, ә бүре туйҙы»[1]. А. П. Платоновтың 1947 йылғы рус әҙәби эшкәртеүендә финал үҙгәртелгән: бүре төлкөнө ағасҡа бәйләй, ә айыу уны тамыры менән йолҡоп алынған ҡайын менән һуғып иҫенән яҙҙыра, һәм әкиәт «Шулай булды айыуҙың балта оҫтаһы төлкөгә суды» тип бөтә[4][3].

Баҫмалары һәм тәржемәләре

Башҡорт телендә әкиәт тәүге тапҡыр «Башҡорт халыҡ әкиәттәре» йыйынтығында (Өфө, 1952) 103—106-сы биттәрҙә баҫыла; текст Г. Шакиров тарафынан 1939 йылда Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Көҙән ауылында 1888 йылғы С. Мөхәмәтйәновтан яҙып алына. Һуңыраҡ әкиәт «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығының «Әкиәттәр» серияһының беренсе китабына 14-се һан аҫтында, ә 2009 йылда XIII том "Хайуандар тураһында әкиәттәр"гә 49-сы һан аҫтында индерелә[1].

Рус телендә әкиәт тәүге тапҡыр Әбүбәкер Усманов әҙерләгән һәм РСФСР Мәғариф министрлығының Дәүләт балалар әҙәбиәте нәшриәтендә (Детгиз) Мәскәүҙә, Ленинградта 1947 йылда 60 мең дана тираж менән сыҡҡан «Башкирские народные сказки» йыйынтығы арҡаһында танылыу ала. Йыйынтыҡ текстарын А. П. Платонов әҙәби эшкәртә, баш һүҙ һәм дөйөм мөхәррирләү СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы профессор Николай Дмитриевтыҡы. «Лиса-плотник» әкиәте был баҫманың 77—78 биттәрендә урынлаштырылған[3]. 1969 йылда Өфөлә Башҡорт китап нәшриәтендә Усманов йыйынтығының дүртенсе баҫмаһы сыға, унда әкиәт 105—106 биттәрҙә урын ала[5]. 1947 йылғы «Лиса-плотник» тексы А. К. Булыгин тарафынан ImWerdenVerlag Мюнхен нәшриәте өсөн 2005 йылда әҙерләнгән «Башкирские народные сказки в пересказе Андрея Платонова» тигән коммерцияһыҙ электрон баҫмаһында тергеҙелә[4]. 2019 йылда Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына Мәскәүҙең «Детская литература» нәшриәте А. П. Платонов эшкәртеүендәге «Башкирские народные сказки» йыйынтығын ҡабаттан сығара[6].

Рус теленә академик тәржемәлә әкиәт «Башкирское народное творчество» йыйынтығының 512 битлек том «Волшебные сказки. Сказки о животных» тип аталған дүртенсе томына ингән, ул Башҡортостан китап нәшриәте тарафынан 1989 йылда «Лиса-строитель» исеме менән Розалия Зарипова тәржемәһендә сығарыла. Төҙөүсеһе — Нур Зарипов, баш мәҡәләһен һәм аңлатмаларҙы Л. Г. Бараг һәм Н. Т. Зарипов әҙерләгән[7].

Сәнғәт үҙенсәлектәре һәм сюжет тибы

Әкиәт хайуандар тураһындағы әкиәттәр жанрына ҡарай һәм, Р. Ю. Аҡкөбәков классификацияһы буйынса, Аарне—Томпсон күрһәткесе буйынса АТ 69А «Лиса-строитель» сюжет тибын сағылдыра[8]. Көнсығыш славян традицияһында сюжет бәйләнештәре буйынса яҡын вариант «Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка» (Ленинград: Наука, 1979) баҫмаһында 130 һаны аҫтында теркәлгән: был версияла төлкөнөң ҡышҡа өй төҙөү тәҡдименә ҡуян һәм әтәс ризалаша, ә бүре менән айыу баш тарта, ләкин ҡыш еткәс, уларҙы өйгә индереүҙе талап итәләр[9]. «Башҡорт халыҡ ижады» XIII томының аңлатмалары буйынса, яҡын сюжет варианттары украин фольклорында («Етнографічний збірник», Львов, 1916, т. 37—38, № 59) һәм татар халыҡ әкиәттәрендә («Татар халык иҗаты. Әкиятләр», кн. 1, № 69) теркәлгән[1].

«Башҡорт халыҡ ижады» китабының XIII томына аңлатмаларҙа күрһәтелеүенсә, башҡорттарҙың хайуандар тураһындағы әкиәттәре араһында «Ҡарт айыу менән төлкө» әкиәте язаның ҡатылығы менән айырылып тора: төлкөнөң алдашыуы һәм урлашыуы, хәйләкәрлеге өсөн үлем язаһына бирелә, ә башҡорт әкиәттәренең күбеһендә төлкөнөң, бүренең йәки айыуҙың хәйләһе көлкөгә алына һәм бындай ҡылыҡтарға ҡаты хөкөм сығарылмай. Том төҙөүселәре шулай уҡ башҡорт әкиәтендәге төлкөнөң, көнбайыш Европа әкиәттәрендәге төлкө кеүек, йыш ҡына уңышһыҙлыҡҡа осрауын һәм еңелеүен билдәләй, ә рус әкиәттәрендә төлкө йышыраҡ еңеүсе булып сыға[1]. Р. Ю. Аҡкөбәков билдәләүенсә, әкиәттә айыу башҡорт әкиәт фольклоры өсөн ғәҙәти булмаған ролдә — өҙлөкһөҙ ҡайғыртыусы һәм ғәҙел хужа булып күренә, ғәҙәттә уның образы хайуандар тураһындағы әкиәттәрҙә ирония аша сағылдырыла; төлкө иһә башҡорт әкиәттәренең был жанрына хас ролдә — башҡа хайуандарҙың ышанысын үҙ маҡсаттарында файҙаланыусы хәйләкәр һәм мәкерле персонаж булып сығыш яһай[8].

Төлкө персонажы башҡорт фольклорында һәм мифологияһында айырым урын биләй. Тарих фәндәре кандидаты А. Ф. Илембәтова баһалауы буйынса (Oriental Studies журналы, 2020, т. 13, № 4), төлкө башҡорттарҙың боронғо дини‑мистик төшөнсәләрендә изге хайуандарҙың береһе булған; фольклорҙа айырым ырыу төркөмдәренең төлкөнән килеп сығыуына ышаныу ҡалған, шулай уҡ төлкөнө зооморф тәңре, тәбиғәт хужабикәһе һәм ҡояштың кәүҙәләнеше тип таныу тураһында материалдар һаҡланған[10].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Башҡорт халыҡ ижады. Хайуандар тураһында әкиәттәр. XIII том (башҡ.). «Китап» нәшриәте (1 ғинуар 2009). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  2. ↑ Сост. Н.Т. Зарипов. Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных / Вступ. ст., коммент. Л.Г. Барага и Н.Т. Зарипова. — Уфа, 1989. — 510 с.
  3. ↑ 1 2 3 4 Башкирские народные сказки. Государственное издательство детской литературы Министерства просвещения РСФСР (17 сентябрь 1947). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Башкирские народные сказки в пересказе Андрея Платонова. ImWerdenVerlag (1 ғинуар 2005). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  5. ↑ литературная обработка А. Платонова. Башкирские народные сказки: для младшего школьного возраста / составил А. Усманов, предисловие проф. Н.К. Дмитриева. — Уфа: Башкнигоиздат, 1969. — С. 105—106. — 112 с.
  6. ↑ Чтение книги: «Башкирские народные сказки». culture.ru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  7. ↑ Отдел фольклористики. Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН (25 ғинуар 2008). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  8. ↑ 1 2 Аккубеков Рашит Юмадилович. Башкирские народные сказки о животных: типология и взаимосвязь с письменными источниками. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Институт истории языка и литературы Уфимского научного центра РАН (1 ғинуар 2006). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  9. ↑ Бараг Лев Григорьевич, Березовский Ипполит Павлович, Кабашников Константин Порфирьевич, Новиков Николай Владимирович. Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка. Наука. Ленинградское отделение (1 ғинуар 1979). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.
  10. ↑ Илимбетова Азалия Фаттаховна. Лиса в фольклоре и религиозно-магической практике башкир. Калмыцкий научный центр РАН, журнал Oriental Studies (т. 13, № 4, с. 951—960) (31 декабрь 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 21 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Башкирские народные сказки / Сост. А. Усманов; лит. обработка А. П. Платонова; предисл. и общ. ред. Н. К. Дмитриева. — М.; Л.: Детгиз, 1947. — 96 с.
  • Башкирские народные сказки / Сост. А. Усманов. — 4-е изд. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1969. — 112 с.
  • Башкирское народное творчество. Т. 4. Волшебные сказки. Сказки о животных / Сост. Н. Т. Зарипов; вступ. ст., коммент. Л. Г. Барага и Н. Т. Зарипова. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — 512 с.
  • Башҡорт халыҡ ижады. Т. XIII. Хайуандар тураһында әкиәттәр. — Өфө: Китап, 2009.
  • Башкирские народные сказки / Зап. и пер. А. Г. Бессонова; ред., введ. и примеч. Н. К. Дмитриева; под общ. ред. И. Ю. Крачковского. — Уфа: Башгосиздат, 1941. — 368 с.
  • Сравнительный указатель сюжетов. Восточнославянская сказка / Сост. Л. Г. Бараг, И. П. Березовский, К. П. Кабашников, Н. В. Новиков. — Л.: Наука, Ленинградское отделение, 1979.
  • Аккубеков Р. Ю. Башкирские народные сказки о животных: типология и взаимосвязь с письменными источниками: автореф. дис. … канд. филол. наук. — Казань, 2006. — 24 с.
  • Илимбетова А. Ф. Лиса в фольклоре и религиозно-магической практике башкир // Oriental Studies. — 2020. — Т. 13, № 4. — С. 951—960. — DOI: 10.22162/2619-0990-2020-50-4-951-960.

Һылтанмалар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар