Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Һарыбай (әкиәт)

Һарыбай (рус. Сарыбай, Пёс Харыбай, Харыбай) — хайуандар тураһында башҡорт халыҡ әкиәте. Әкиәттең билдәле вариантын 1939 йылда Х. Ҡәнзәфәров Саҡмағош районының Аблай ауылында Әнүәр Вәлитовтан яҙып алған. Сюжет Аарне—Томпсон күрһәткесе буйынса АТ 101 («Эт һәм бүре») тибына индерелгән[1].

Сюжеты

Ҡарт менән әбейҙең Һарыбай исемле эте була. Уларҙың улы тыуғандан һуң Һарыбайға иғтибар кәмей, уны һирәгерәк ашата башлайҙар. Һарыбай урманда бүрене осрата һәм уға үҙенең хәлен һөйләй. Бүре йәй еткәс эттең хәле үҙгәрәсәген әйтә[1].

Ураҡ мәлендә ҡарт менән әбей баланы арба аҫтында ҡалдырып эшләй. Бүре баланы алып китә. Һарыбай бүрене ҡыуып етә, баланы ҡотҡара һәм ата-әсәһенә алып килә. Ҡарт менән әбей этте тейешенсә ашатмауҙарына үкенә һәм уға ҡарата мөнәсәбәтен үҙгәртә[1].

Тематикаһы һәм образдар

Фәнни баҫманың инеш мәҡәләһендә «Һарыбай» ғәҙеллек, тоғролоҡ, дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам идеяларын сағылдырған әкиәттәр рәтендә ҡарала. Әҫәрҙә хужаларына тоғро хеҙмәт иткән эттең хәле насарайыуы һәм уға ҡарата мөнәсәбәттең үҙгәреүе күрһәтелә[1].

Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә бүре күп осраҡта кире сифаттар менән һүрәтләнә. «Һарыбай»ҙа иһә ул эткә ярҙам итеүсе һәм игелекле персонаж булараҡ сығыш яһай; фәнни баҫмала был образдың башҡорт әкиәттәре өсөн һирәк күренеш булыуы билдәләнә[1].

Яҙып алыу һәм сюжет төрө

Әкиәтте 1939 йылда Х. Ҡәнзәфәров Әнүәр Вәлитовтан яҙып алған. Яҙып алыу урыны — Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Аблай ауылы[1].

2009 йылғы фәнни баҫманың аңлатмаһында «Һарыбай» АТ 101 («Эт һәм бүре») фольклор әкиәте сюжеты тибына индерелә. Унда сюжет тарихының Эзоп мәҫәле, Мюнхен ҡулъяҙмаһынан билдәле «Посторонние басни» урта быуат йыйынтығы, шулай уҡ Федр (рус.)баш. һәм Ромул версиялары менән бәйле булыуы күрһәтелә[1].

Аңлатма авторҙары, үҙҙәренә билдәле материалдарға таянып, был сюжеттың төрки телле халыҡтар әкиәтселәре репертуарына хас булмауын билдәләй. Көнсығыш параллеле булараҡ Тугов йыйынтығындағы 11-се текст күрһәтелә[1].

Баҫмалары

Фәнни аңлатмала күрһәтелгән тәүге баҫма — 1940 йылғы «Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр» йыйынтығы. Артабан башҡортса текст 1956 һәм 1959 йылғы йыйынтыҡтарҙа, 1976 йылда сыҡҡан «Башҡорт халыҡ ижады: Әкиәттәр»ҙең 1-се китабында 21-се номер менән баҫылған[1].

Русса варианттар 1947 һәм 1969 йылғы «Башкирские народные сказки» йыйынтыҡтарына, шулай уҡ 1989 йылғы «Башкирское народное творчество» баҫмаһының 4-се томына 106-сы номер менән индерелгән (418-се биттә, 490-сы биттә әкиәттең паспорты)[1][2].

1986 йылда әкиәт «Волга родная: сказки Башкирии, Татарии и Чувашии» йыйынтығында «Пёс Харыбай» исеме менән, Г. Шафиҡов тәржемәһендә, 124—125-се биттәрҙә баҫылған[3].

1987 йылда әкиәт Өфөлә Башҡорт китап нәшриәте сығарған «Башкирские народные сказки» йыйынтығында «Харыбай» исеме менән, Г. Шафиҡов тәржемәһендә, 45—46-сы биттәрҙә баҫылған[4].

2009 йылда әкиәт «Мамины сказки» антологияһында «Пёс Храбрый» исеме менән, 382—383-сө биттәрҙә баҫылған[5].

Шул уҡ йылда «Һарыбай» «Башҡорт халыҡ ижады»ның хайуандар тураһындағы әкиәттәргә арналған 13-сө томында 54-се текст итеп баҫылған. Баҫмала әкиәттең яҙып алыныуы, сюжет тибы, тематик үҙенсәлектәре һәм элекке баҫмалары тураһында фәнни аңлатма бирелгән[1].

2025 йылдың 25 ноябрендә П. П. Бажов исемендәге Свердловск өлкә милләт-ара китапханаһы «Һарыбай»ҙың айырым баҫмаһын яңы китаптар күҙәтеүенә индергән. Күҙәтеүҙә китаптың мәктәпкәсә йәштәге балаларға тәғәйенләнеүе һәм «Ижекләп уҡыйыҡ» серияһында сығыуы күрһәтелгән[6].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Башҡорт халыҡ ижады: 13-сө том. Хайуандар тураһында әкиәттәр (баш.) / Төҙөүсеһе һәм инеш мәҡәлә авторы Гөлнур Хөсәйенова; аңлатмалар авторҙары Лев Бараг, Марат Минһажетдинов һәм Гөлнур Хөсәйенова; яуаплы мөхәррир Фәнүзә Нәҙершина. — Өфө: Китап, 2009. — С. 17—18, 75—76, 159. — 200 с. — ISBN 978-5-295-04690-2.
  2. ↑ Составитель Н. Т. Зарипов. Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 418, 490. — 510 с.
  3. ↑ Волга родная: сказки Башкирии, Татарии и Чувашии / Составитель, автор послесловия и комментариев М. Н. Юхма; художник Б. А. Аникин. — Ленинград: Лениздат, 1986. — С. 124—125. — 432 с. — (Библиотека народно-поэтического творчества).
  4. ↑ Башкирские народные сказки / Составитель Н. Т. Зарипов; перевод Г. Шафикова; художник А. Костин. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1987. — С. 45—46. — 120 с.
  5. ↑ Мамины сказки / Составитель А. С. Давыдов. — Москва: Эксмо; ОЛИСС, 2009. — С. 382—383. — 392 с. — ISBN 978-5-699-30741-8.
  6. ↑ Обзор новых книг: Путешествие по Уфе, кулинарные традиции и история башкирской лошади. П. П. Бажов исемендәге Свердловск өлкә милләт-ара китапханаһы (25 ноябрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 12 сентябрь 2026.
© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар