Һин, мин һәм бар донъя

«Һин, мин һәм бар донъя» хәҙерге ваҡытта йәштәр араһында иң популяр медиаконтенттарҙың (рус.)баш. береһе булған веб-сериал итеп эшләнгән. Ул һәр береһе 7,5—10 минут дауам иткән һәм уйын сюжетына ҡоролған 20 сериянан тора. Төп геройҙар Данияр һәм Гөлнараның романтик мөнәсәбәттәре һәм уларҙың үҫеше башҡорт телендә һөйләү-аралашыу формаһында тәсуир ителә^[2].

Башҡорт телен белмәгән һәм махсус шөғөлләнергә мөмкинлеге булмаған, әммә башҡорт теленең база кимәлен еңел һәм аңлайышлы формала үҙләштерергә теләгән 14—35 йәштәгеләр аудиторияһы.

• Йәштәр араһында башҡорт телен һаҡлау һәм уларҙы телде өйрәнеүгә ҡыҙыҡһындырыу;
• Егет һәм ҡыҙҙарҙың иғтибарын туған телде өйрәнеүгә йүнәлтеү, уларға ауыр ҡағиҙәләрһеҙ башҡорт телен үҙләштереү өсөн алымдар тәҡдим итеү;
• 300-ҙән дә кәм булмаған һүҙҙе һәм һүҙбәйләнеште үҙләштереү;
• Өфө ҡалаһының туристик йәлеп итеүсәнлеген арттырыу.

Радмир Ләйсән менән таныша һәм шунда уҡ бик ябай һәм кәрәкле һүҙҙәрҙе өйрәнә. Был төрки телдәр структураһының (рус.)баш. үҙенсәлеген аңларға ярҙам итә^[3].

Башҡорт алфавитында 42 хәреф бар. Үҙенсәлекле һуҙынҡыларҙы һәм тартынҡыларҙы ғына түгел, башҡортса башҡа һуҙынҡыларҙы һәм тартынҡыларҙы әйтеүҙе лә өйрәнеү^[4].

Айырым тартынҡылар шул тиклем ҡатмарлы түгел, иң мөһиме — әйтелеш принцибын аңлау. «В» хәрефе һәм өнө менән танышыу, уны хәҙер, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡайһы берҙә хатта дикторҙар һәм артистар ҙа дөрөҫ әйтмәй^[5].

Ниндәй хәреф башҡорт телендә иң ҡунаҡсыл? Әйтелеште өйрәнеүҙе дауам итә, бер үк ваҡытта һүҙлек запасы тулыландырыла. Шулай уҡ сингармонизм — өндәр гармонияһы принцибы аңлатыла^[6].

Башҡорт телендә «мин», «һин» йәки «ул» нимә эшләгәнде, йәки «миңә», «һиңә», «уға» тигәнде аңлау бик еңел. Күрһәтеү алмаштарын һәм ҡылымдарҙы хәтерләүҙең иң еңел ысулы тәҡдим ителә^[7].

Маҡтау һүҙҙәрен әйтергә өйрәнеү. Сифаттар һәм ялғауҙар — башҡорт телендәге иң еңел темаларҙың береһе. «Не» урынына кире ҡағыу формалары күрһәтелә^[8].

Предмет атамаһынан предмет билдәһен яһау. Башҡорт телендә булмаған теркәүестәрҙе, мәҫәлән, рус телендәге «с» теркәүесен алмаштырыу. Йыш ҡулланылған ҡылымдарҙы өйрәнеү һәм телмәрҙе төҫтәрҙе аңлатыусы һүҙҙәр менән тулыландырыу^[9].

Төҫтәрҙе һәм кеше тәненең өлөштәрен өйрәнеү. Телмәрҙе бер тамырлы һүҙҙәр менән тулыландырыу принциптары^[10].

Йыл миҙгелдәрен һәм тәүлек ваҡытын, улар менән бергә донъяның яҡтарын өйрәнеү. Төрлө мәғәнәле, әммә бер төрлө яңғыраған һүҙҙәр — омонимдарҙы өйрәнеү. «Туған» һәм «тыуған» һүҙҙәре араһындағы айырманы билдәләү^[11].

Ҡалалағы алтаҡталар буйынса башҡорт телен өйрәнеү. Уларҙа йыш осраған хаталар. Кеше тәненең өлөштәрен өйрәнеүҙең дауамы^[12].

Әҙәби телдең өҫтөнлөктәре. Күп һанлы ялғауҙарҙар. «Беҙ, һеҙ, улар» менән бәйле "лингвотамға"ларҙы өйрәнеү^[13].

Күплек һандарының формалары. Рус телендәге «куда?» һәм «где?» тигән һорауҙарға башҡорт телендәге яуаптар. Теркәүестәр булмағанлыҡтан, функциялары (рус.)баш. рус теленә ҡарағанда күпкә киң булған килештәр^[14].

Килеш һәм күплек һандарының ялғауҙарын өйрәнеүҙең иң еңел ысулы — бер таблицала^[15].

Актив һүҙлекте алмаштар һәм рәүештәр менән тулыландырыу. Телмәрҙә кәрәкле бәләкәй, әммә бик мөһим — көсәйтеүсе, һорау биреүсе һәм фаразлаусы киҫәксәләр. Радмир менән Ләйсән туған телдең тормоштағы роле тураһында хисле фекерҙәре менән уртаҡлаша. Һүҙҙәр запасын таныштарҙың исемдәре менән тулыландырыуҙың бик еңел ысулын өйрәнеү^[16].

Һанарға өйрәнеү. Һандар — бөтә төрки телле донъя өсөн дөйөм, әйтелештә генә бер аҙ айырма бар. Башҡорт телендә һандарҙың сере^[17].

Ваҡыт һәм аҡса — тормошобоҙҙа мөһим роль уйнай. Ваҡыт һорарға өйрәнеү^[18].

Башҡорт теленең быға тиклем үҙләштерелгән күп серҙәре нигеҙендә диалогтар төҙөү. Ҡылымдарҙың ваҡыт категорияһы. Үткән ваҡыт ҡылымы һәм уның ваҡыт категорияһы^[19].

Ассоциациялар ысулы, омонимдар, урамдарҙағы яҙыуҙар, дуҫтарҙың исемдәре һәм башҡа серҙәр арҡаһында тулыланған һүҙҙәр запасы нигеҙендә үҙебеҙ, тирә-яҡ донъя тураһында һөйләү. Башҡорт теле ҡылымдарының киләсәк заманына ҡағылышлы сер. Һөнәр атамаларын өйрәнеү^[20].

Аш-һыу менән бәйле һүҙҙәрҙе өйрәнеү. Телмәрҙе башҡорт телендә үҙенсәлекле әйтелеше булған үҙләштерелгән һүҙҙәр менән тулыландырыу. Туғанлыҡ терминдарын (рус.)баш. үҙләштереү^[21].

Һүҙ яһауҙың тағы ике ауыр булмаған ысулын өйрәнеү. Ләйсән менән Радмир туған телдең тормоштарында ни өсөн мөһим роль уйнауы тураһында һөйләй. Ләйсәнде бик оҡшатҡан Радмир уға нисек тәҡдим яһау тураһында уйлай һәм яңы һүҙҙәр менән ярҙам итеүен һорай^[22].