Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Өлкәр

Был терминдың башҡа мәғәнәләре лә бар, ҡарағыҙ: Плеяды.
"M45" бите бында йүнәтелә.
"Стожары" бите бында йүнәтелә.
Ҡалып:Карточка/коды в каталогах

Өлкәр (M 45, башҡа атамалары — Ете Апалы-һеңлеле, Стожары) — Буға йондоҙлоғо эргәһендә урынлашҡан йондоҙҙар тупланмаһы һәм астеризмдар. Был Ергә иң яҡын һәм иң сағыу йондоҙҙар тупланмаларының береһе. Буға йондоҙлоғо янындағы тупланмалар боронғо замандарҙан билдәле һәм хатта ябай күҙ менән дә күреп була[8][9]. Тупланма үҙе һәм ундағы иң сағыу йондоҙҙар грек мифологияһындағы Нимфа-плеядалар хөрмәтенә аталған[10].

Үҙенсәлектәре

Арауығы

Өлкәргә тиклем алыҫлыҡ яҡынса 135 парсек тәшкил итә, әммә күп кенә баһалар араһында Hipparcos йыһан телескобы алған ҡиммәт — яҡынса 120 парсек — айырылып тора. Был ҡиммәт артабан, атап әйткәндә, Gaia йыһан телескобы менән раҫланмай, һәм бөгөнгө көнгә хаталы тип һанала[11][12][13][14].

Өлкәргә тиклемге алыҫлыҡтың төрлө баһалары:
Йыл Арауыҡ (пк) Сығанаҡ
1999 125 Hipparcos[15]
2004 134,6 ± 3,1 Fine Guidance Sensor[16]
2009 120,2 ± 1,9 Ҡабаттан ҡаралған Hipparcos һөҙөмтәләре[17]
2014 136,2 ± 1,2 РСДБ — үтә оҙон базалы радиоинтерферометрия (радиоастрономия)[18]
2016 134 ± 6 Gaia Data Release 1[19]
2018 136,2 ± 5,0 Gaia Data Release 2[20]

Физик ҡылыҡһырмалар

Тупланманың массаһы яҡынса 800 M⊙ һәм, төрлө баһалар буйынса, 3000-гә тиклем йондоҙҙан тора[8][9]. Шуға ҡарамаҫтан, Өлкәрҙә, күбеһе бик тоноҡ күренгәнлектән, 1200 самаһы ғына йондоҙ асылған[21]. Мәҫәлән, көрән кәрләләр — бик аҙ яҡтылыҡлы һәм массалы объекттар — бөтә йондоҙҙар һанының 25%-ын тәшкил итә ала, һәм бөтәһе бергә тупланма массаһының 1,5%-ынан кәмерәк өлөш биләй[22]. Тупланманың йәше яҡынса 115 миллион йыл тәшкил итә, был Ҡояш йәшенән 50 тапҡырға кәмерәк[23][24]. Тупланманың мөйөш диаметры яҡынса 2°, ә һыҙыҡлы диаметры — яҡынса 12 яҡтылыҡ йылы[25].

Бөтә йондоҙҙарҙан тик 12-һе генә 6m кәмерәк йондоҙ дәүмәленә эйә һәм уларҙы ябай күҙ менән күҙәтергә мөмкин — был төп эҙлеклелекле аҡ-зәңгәр йондоҙҙар (В спектраль класлы), субгиганттар һәм гиганттар (III—V яҡтыртылыш класы)[23][26]. Уларҙың иң яҡтыһы, Альциона, Ҡояштан 7 тапҡырға ауырыраҡ һәм диаметры буйынса 8 тапҡырға ҙурыраҡ, ә яҡтылығы яҡынса 2000 тапҡырға сағыуыраҡ[27].

Йондоҙҙар исемлеге

undefined
Өлкәрҙең иң сағыу йондоҙҙары[26]:
Атамаһы Тамғаланыш Күренгән йондоҙ дәүмәле
Альциона (йондоҙ) η (25) Буға (йондоҙлоҡ) 2,90
Атлас (йондоҙ) 27 Буға (йондоҙлоҡ) 3,62
Электра (йондоҙ) 17 Буға (йондоҙлоҡ) 3,70
Майя (йондоҙ) 20 Буға (йондоҙлоҡ) 3,87
Меропа (йондоҙ) 23 Буға (йондоҙлоҡ) 4,18
Тайгета (йондоҙ) 19 Буға (йондоҙлоҡ) 4,30
Плейона (йондоҙ) BU (28) Буға (йондоҙлоҡ) 5,09 (үҙгәреүсән йондоҙ)
— HD 23985 5,23
— HD 23753 5,44
Целено (йондоҙ) 16 Буға (йондоҙлоҡ) 5,46
— Буға 18 5,64
Астеропа (йондоҙ) I 21 Буға (йондоҙлоҡ) 5,80

Өлкәрҙә ике сағылдырма томанлығы: NGC 1432 (Майя томанлығы)[28] һәм NGC 1435 (Меропа томанлығы, шулай уҡ Темпель томанлығы булараҡ та билдәле)[29], находящиеся соответственно у звёзд Майя и Меропа. Из последней также выделяется более яркая область IC 349[30]. Другие звёзды также окружены туманностями, однако они менее заметны[31]. Ранее считалось, что эти туманности остались с момента образования звёзд, но на данный момент известно, что Плеяды лишь сейчас пролетают через пылевое облако: скопление движется относительно облака со скоростью 11 км/с[25].

Эволюцияһы

Плеядаларҙың йәше 115 миллион йылға тиң. Был ҡиммәт көрән кәрләләрҙең химик составын тикшереү һөҙөмтәһендә алынған: барлыҡҡа килгән ваҡытта уларҙа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә янып бөтөүсе бер ни тиклем литий бар, ул йәш йондоҙҙар тупланмаларының йәшен күрһәтә ала[32]. Модель күрһәтеүенсә, 100 миллион йыл элек Өлкәр Арҡысаҡ томанлығына оҡшаш булған, һәм был ваҡыт эсендә йондоҙҙар тупланмаһынан йондоҙҙарҙың өстән ике өлөшө киткән, шуға күрә тупланманың массаһы өс тапҡырға кәмегән[33].

Өлкәр ҙә ҡараған һибелгән йондоҙҙар тупланмалары бик тиҙ тарҡала, һәм уларҙың бик әҙҙәре генә миллиард йылдан ашыу йәшәй — арҡалыуға Ҡош юлы (Галактика) һәм Гигант молекуляр болоттар тыуҙырған ай менән ҡояштың тартыу көстәре һибелеп таралыуға килтерә. Шулай уҡ йондоҙ эволюцион үҙгәрештәре лә йоғонто яһай: иң массив йондоҙҙар тиҙ арала эволюцияһын тамамлай, супер яңылар кеүек шартлай һәм нейтрон йондоҙҙарға йәки ҡара упҡындарға әүерелә. Һәр хәлдә, 600 миллион йыллыҡ йәшенә Өлкәрҙә уларҙағы хәҙерге йондоҙҙарҙың дүрттән бер өлөшө ҡаласаҡ, ә тупланманың йәше миллиард йыл тәшкил иткәндә, унда бер нисә тиҫтәнән артыҡ йондоҙ тороп ҡаласаҡ. Әгәр молекуляр болоттар менән бер йәки бер нисә яҡынлашыу булһа, тупланма тағы ла тиҙерәк тарҡаласаҡ[34].

Өйрәнеү тарихы

Сағыштырмаса сағыулығы арҡаһында Өлкәр боронғо замандарҙан уҡ билдәле: уларҙың иң тәүге ҡаяға төшөрөлгән һүрәте б. э. т. XVIII—XV мең йыллыҡтарға ҡарай һәм Ласко мәмерйәһендә табылған[35].

1609 Йылда Галилео Галилей, беренсе тапҡыр телескопты астрономик күҙәтеүҙәр өсөн ҡулланып, Өлкәрҙә 40 көсһөҙ йондоҙ таба[36].

Быуат ярымдан һуң, 1767 йылда, инглиз руханийы Джон Мичелл Өлкәрҙең иң яҡты 6 йондоҙоноң күктә осраҡлы рәүештә бер-береһенә яҡын булыу ихтималлығын иҫәпләп сығара. Ул яҡынса 1 к 500000 һөҙөмтәһен ала һәм йондоҙҙар күктә осраҡлы ғына тупланмаған тигән һығымтаға килә[37]. Бынан тыш, Мичелл Өлкәргә тиклемге алыҫлыҡты ике төрлө ысул менән баһалай һәм арауыҡтың 50 һәм 100 парсек алыҫлыҡта булыуын күрһәтә, ә хәҙерге баһа 135 парсек тәшкил итә[36].

Шул уҡ ваҡытта кометаларҙы кометалар менән бутарға мөмкин булған объекттар эҙләү һәм уларҙың исемлеген төҙөү менән шөғөлләнгән Шарль Мессье, һәм 1771 йылда үҙенең каталогының 45 объекттан торған беренсе версияһын сығара. Өлкәр менән бутау ауыр булыуына һәм ул билдәле тупланма булыуына ҡарамаҫтан, Өлкәр был исемлеккә һуңғы, 45-се объект, итеп индерелә. Конкуренты Никола Луи де Лакайлдың 1755 йылда сығарылған каталогында 42 объект булғанлыҡтан, Мессье, моғайын, үҙенең каталогында күберәк объекттар булыуын теләгәндер, шуға күрә Мессье үҙенең каталогына Арҡасыҡ (Орион) Томанлығы (M 42) һәм Мерана Томанлығы (M 43), Ясли йондоҙлоҡ тупланмаһы (M 44) һәм Өлкәр (M 45) кеүек объекттарҙы өҫтәгән[36][38][39]. Мессье каталогына ингән күпселек объекттарҙан айырмалы рәүештә, Өлкәр һуңыраҡ төҙөлгән Яңы дөйөм каталогҡа индерелмәй[38].

1841 йылда Фридрих Вильгельм Бессель тәүге тапҡыр ҡайһы бер йондоҙҙарҙың, атап әйткәндә, Өлкәрҙәге йондоҙҙар хәрәкәтен үлсәп, уларҙың яҡынса бер йүнәлештә һәм оҡшаш тиҙлектә хәрәкәт итеүен асыҡлай[40].

1846 йылда Иоганн Генрих фон Медлер Өлкәрҙән 20° алыҫлыҡта йондоҙҙарҙың үҙ хәрәкәттәрен үлсәп, мөйөш алыҫлығы артҡан һайын үҙ хәрәкәттәренең артыуын асыҡлап, Өлкәр беҙҙең йондоҙ системаһының үҙәге, Ә Альциона — үҙәк йондоҙ булып тора тигән һығымтаға килә. Әммә был һығымта хаталы булып сыға һәм ул осорҙағы замандаштарҙың иғтибарын йәлеп итмәй[40].

Эрнст Вильгельм Леберехт Темпель 1859 йылда Меропа (NGC 1435) эргәһендәге Сағылдырма томанлыҡты аса. 1875 йылда Майя тирәләй көсһөҙөрәк томанлыҡ (NGC 1432) асыла, ә 1880 йылда Альциона, Электро, Целено һәм Тайгетта тирәләрендәге шундай уҡ, әммә тағы ла тоноғораҡ томанлыҡтар табыла. IC 349 томанлығы 1890 йылда Эдвард Эмерсон Барнард тарафынан асыла һәм «Меропаның Барнард томанлығы» атамаһын йөрөтә[30][31].

Элек Өлкәр ҡайһы берҙә айырым йондоҙлоҡ булараҡ айырылып торған: мәҫәлән, 1872 йылда Камил Фламмарион «Истории неба» хеҙмәтендә шулай раҫлаған. Әлеге ваҡытта Өлкәр Буға йондоҙлоғона индерелгән[41][42][43].

Күҙәтеү

Өлкәрҙең ауышлығы +24° һәм туранан-тура күтәрелеүе 3h47m 3h47m, шуға күрә Антарктиданан башҡа Ерҙең бөтә йөҙөнән тиерлек күҙәтергә мөмкин. Өлкәр ноябрҙә барыһынан да яҡшыраҡ күҙәтелә — был ваҡытта уларҙы төн дауамында күрергә мөмкин[44]. Өлкәрҙе октябрҙән апрелгә тиклем кис күреү мөмкинлеге бар[45].

Ундағы йондоҙҙар тупланмаһы байтаҡ сағыу — 12 йондоҙҙоң араһында сағыулығы 6m артығыраҡ баһаланғандарынан йышыраҡ 6 йәки 7 иң сағыу йондоҙ ябай күҙ менән күренә, уларҙың урынлашыуы Ҙур һәм Бәләкәй Сүместе хәтерләтә[23][26][44]. Шуға күрә Өлкәрҙең киң таралған атамаларының береһе — Ете Апалы-һеңлеле[10][46]. Өлкәрҙә бинокль менән тиҫтәләгән йондоҙҙо, ә телескоп аша — йөҙҙәрсә йондоҙҙо күрергә мөмкин[47].

Яҡшы күҙәтеү шарттарында объектив диаметры 70 мм булған ҡорал ярҙамында Меропа (NGC 1435) эргәһендәге томанлыҡты күрергә мөмкин. Майя томанлығын (NGC 1432) асыҡлау, уның сағыулығы кәмерәк булғанға ғына түгел, ә йондоҙ тирәләй тигеҙ бүленгәнлеге арҡаһында уны телескопта йондоҙҙан таралған яҡтылыҡ менән бутау арҡаһында ла, ҡатмарлыраҡ. Ниһайәт, IC 349 — NGC 1435-нан айырылып торған участканы күреү өсөн кәм тигәндә 300 мм апертуралы телескоп һәм йондоҙҙарҙы күҙәтеү буйынса яҡшы күнекмәләр талап ителә[31].

Өлкәр эклиптикаға бик яҡын урынлашҡан, шуға күрә улар янынан йәки улар алдынан даими рәүештә планеталар үтә: мәҫәлән, 2019 йылдың мартында Өлкәрҙән 3° алыҫлыҡта Марс үтә[48], ә 2020 йылдың апрелендә Венера тупланмалары буйлап үтеү — 8 йылға бер тапҡыр ҡабатланған ваҡиға[49]. Шулай уҡ Айҙың Өлкәрҙе ышыҡлауы әлдән-әле булып тора[50][51].

"Мессье Марафоны"нда күҙәтеү эҙлеклелеге

…M 43 → M 78 → M 45 → M 1 → M 38…

Мәҙәниәттә Өлкәр

undefined

Өлкәр боронғо замандарҙан уҡ үҙенең күренеп тороуы арҡаһында кешеләргә билдәле һәм төрлө халыҡтарҙың мифтарында һәм легендаларында сағыла. Ласко мәмерйәһендә табылған ҡаяға төшөрөлгән иң боронғо Өлкәр һүрәте б. э. т. XVIII—XV мең йыллыҡтарға ҡарай[35].

Ҡайһы бер белгестәр фекеренсә, б. э. т. XVII быуатта төҙөлгән Небра Дискынан билдәле, унда, Ай һәм Ҡояштан тыш, Өлкәр билдәләнгән, сөнки уларҙың урыны Ай-ҡояш календарын аныҡлау өсөн ҡулланылған[52].

Боронғо грек мифологияһында Өлкәр — Ориондың һәләк булыуы тураһындағы мифта һүрәтләнгән, шунан һуң күккә олғашҡан Атлант һәм Плейонаның ҡыҙҙары. Мифтарҙа шулай уҡ Меропаның башҡа йондоҙҙарҙан тоноғораҡ булыуы аңлатыла: Меропа, үлемле кешегә — Сизифҡа кейәүгә сыҡҡас, уның йондоҙо тоноҡлана. Бынан тыш, Гомер Өлкәрҙе «Илиада» һәм «Одиссея» әҫәрҙәрендә, ә Гесиод — «Труды и дни» китабында телгә ала. Гректар тупланманың исемен мифологик апай-һеңлеләре менән генә түгел, ә πλέως (күмәклек) һүҙе менән дә бәйләй[42]. Шулай уҡ, уларҙың күренеүе гректарҙа навигация менән бәйле булғанлыҡтан, атама πελειάδες (күгәрсенкәйҙәр) һәм πλεϊ (йөҙөргә) һүҙҙәренән алынған[53].

Римлеләр Өлкәрҙе «Вергилиялар» тип атаған, һәм был «Яҙғы» тигәнде аңлата. Ғәҙәттә улар Буға мөгөҙөнә тап килә, әммә ҡайһы бер авторҙар Өлкәр тупланмаһын үгеҙҙең башҡа өлөштәренә бәйләй: мәҫәлән, Плиний һәм Витрувий уларҙы үгеҙ ҡойроғо тип атай[42]. Римлеләрҙә, гректарҙағы кеүек үк, Яҙ башы тип, иртән, Ҡояш сығыр алдынан, Өлкәрҙең тәүге тапҡыр күтәрелгән көнө иҫәпләнә. Григориан календарында был апрелдең икенсе яртыһына тап килә[54].

Өлкәр, моғайын, Изге яҙмала телгә алына (Әйүп (Иов). 9:9, Әйүп (Иов). 38:31-32; Амос. 5:8)[42][54].

Славян мәжүсилегендә Өлкәр йондоҙлоғо һыйыр көтөүе йәки Велестың ҡатыны булараҡ күрһәтелә. Өлкәрҙең славян сығышлы бер атамаһы — «Стожары»[55].

Японияла Өлкәр субару (япон. 昴) атамаһы менән билдәле. Был «берләштерелгән» йәки «бергә йыйылған» тигәнде аңлата. Subaru автомобилдәренең маркаһы Өлкәр хөрмәтенә аталған, ә уның логотибында тупланманың 6 йондоҙо һүрәтләнгән[56][57].

Өлкәр йондоҙо башҡорт фольклорында

Тимерҡаҙыҡ – түңкәрелгән бәләкәй сүмес формаһындағы йондоҙлоҡтоң иң осондағы сағыу йондоҙ. Башҡортостан күгендә был йондоҙ бер ҡасан да байымай һәм үҙ урынынан шылмай. Шуға күрә лә был йондоҙҙо башҡорттар борон-борондан Тимер ҡаҙыҡ, йәғни тимер ҡаҙыҡ менән ҡатып ҡуйылған, шылмай торған йондоҙ, тигәндәр. Тимер ҡаҙыҡтың ошо уҡ сифаты менән бәйле икенсе исеме – Алтын бағана. Төндә ошо йондоҙға ҡарап башҡорттар тура юлды билдәләгән, аҙашмаған. «Ҡәнифә юлы» риүәйәтендә Ҡәнифә исемле ҡыҙ ҡаҙаҡтарҙан ҡайтҡанда, гел төндә генә атлай, Тимер ҡаҙыҡ йондоҙо һәр саҡ уң яғыңда була.

Буға йондоҙлоғондағы ойошоп торған яҡты йондоҙҙар төркөмө башҡорттарҙа Иләк йондоҙо йәки Өлкәр йондоҙо, тип атала. Өлкәр күктең Төньяҡ ярымшарында урынлашҡан. Ноябрҙән алып ғинуарға тиклем был йондоҙлоҡто күҙәтеү өсөн бик уңайлы осор һанала. Өлкәргә бәйле халҡыбыҙҙа һынамыштар ҙа бар. «Өлкәр ергә төшкәндә, һыйыр һыуға төшөр» тигән башҡорттар. Йәғни Өлкәрҙең офоҡтан юғалыуы йәйге селлә башланыуына тура килгән. Күк йөҙөнөң төньяҡ ярымшарында башҡортса атамалы булған тағы бер йондоҙлоҡ бар. Арҡыс-торҡос өсәр йондоҙҙан торғаны өсөн башҡорттар уны Арҡысаҡ тип атаған. Фәндәге атамаһы — Орион йондоҙлоғо[58].

«Иҙеүкәй менән Мораҙым» урта быуат башҡорт эпосында йондоҙ таныу ысын егеткә лайыҡлы баһа бирерлек дәлил тиелгән:

Өлкәр менән Сулпанды
Тағы айырып белмәйсә,
Тимер ҡаҙыҡ йондоҙон
Юлға билдә ҡылмайса,
Батырмын, тип ир-егет
Яуға атын менерме?

Өлкәр, Иләк, йәғни Кәпәс (Стожары) — емелдәшеп торған йондоҙҙарҙан торған кәпәскә оҡшаған ҙур булмаған йондоҙлоҡ[59].

Шулай уҡ ҡарағыҙ

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Wu Z., Zhou X., Ma J., Du C. The orbits of open clusters in the Galaxy (ингл.) // Monthly Notices of the Royal Astronomical Society / D. Flower — OUP, 2009. — Vol. 399, Iss. 4. — P. 2146–2164. — ISSN 0035-8711; 1365-2966 — doi:10.1111/J.1365-2966.2009.15416.X — arXiv:0909.3737
  2. ↑ Galli P. A. B., Moraux E., Bouy H., Bouvier J., Olivares J., Teixeira R. A revised moving cluster distance to the Pleiades open cluster (ингл.) // Astronomy and Astrophysics / T. Forveille — EDP Sciences, 2017. — Vol. 598. — P. 48–48. — ISSN 0004-6361; 0365-0138; 1432-0746; 1286-4846 — doi:10.1051/0004-6361/201629239 — arXiv:1610.05641
  3. ↑ Frommert H. Messier 45
  4. ↑ https://space.fandom.com/wiki/Orion_Arm
  5. ↑ Adams J. D., Stauffer J. R., Monet D. G., Beichman C. A. The Mass and Structure of the Pleiades Star Cluster from 2MASS (ингл.) // The Astronomical Journal / J. G. III, E. Vishniac — New York City: IOP Publishing, AAS, University of Chicago Press, AIP, 2001. — Vol. 121, Iss. 4. — P. 2053–2064. — ISSN 0004-6256; 1538-3881 — doi:10.1086/319965 — arXiv:astro-ph/0101139
  6. ↑ Comet PanSTARRS is near the Edge — НАСА.
  7. ↑ Basri G., Marcy G. W., Graham J. R. Lithium in Brown Dwarf Candidates: The Mass and Age of the Faintest Pleiades Stars (ингл.) // The Astrophysical Journal / E. Vishniac — IOP Publishing, 1996. — Vol. 458. — P. 600–609. — ISSN 0004-637X; 1538-4357 — doi:10.1086/176842
  8. ↑ 1 2 Звездное скопление Плеяды. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  9. ↑ 1 2 Скопление Плеяды. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  10. ↑ 1 2 Pleiades. Encyclopedia Britannica. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  11. ↑ Percival S. M., Salaris M., Groenewegen M. A. T., 2005, с. 887–894
  12. ↑ Zwahlen N., North P., Debernardi Y., Eyer L., Galland F., Groenewegen M. A. T., Hummel C. A., 2004
  13. ↑ Turner D. G., 1979, с. 642
  14. ↑ Pan X., Shao M., Kulkarni S. R., 2004, с. 326–328
  15. ↑ Van L. F., 1999, с. 71–74
  16. ↑ Soderblom D. R., Nelan E., Benedict G. F., McArthur B., Ramirez I., Spiesman W., Jones B. F., 2005, с. 1616–1624
  17. ↑ Leeuwen F. V., 2009, с. 209–242
  18. ↑ Melis C., Reid M. J., Mioduszewski A. J., Stauffer J. R., Bower G. C., 2014, с. 1029—1032
  19. ↑ Martino D. d., Brown A. G. A., Vallenari A., Prusti T., Cat P. D., Mignard F., J. H.J. de Bruijne, Babusiaux C., C. A.L. Bailer-Jones, Bello-García A. et al., 2016, с. 2
  20. ↑ Abramson G., 2018, с. 150
  21. ↑ Adams J. D., Stauffer J. R., Monet D. G., Beichman C. A., 2001, с. 2053–2064
  22. ↑ Moraux E., Bouvier J., Stauffer J. R., J.-C. Cuillandre, 2003, с. 891—902
  23. ↑ 1 2 3 The Pleiades. Arecibo Observatory. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  24. ↑ Basri G., Marcy G. W., Graham J. R., 1996, с. 600–609
  25. ↑ 1 2 Pleiades (M45, NGC 1432). David Darling. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  26. ↑ 1 2 3 Why can I only see six of the ``Seven Sisters? Arecibo Observatory. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  27. ↑ Harmanec P., 2000, с. 13—25
  28. ↑ Maia (20 Tauri). David Darling. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  29. ↑ Merope Nebula (NGC 1435). David Darling. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  30. ↑ 1 2 IC 349 (Barnard's Merope Nebula). David Darling. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  31. ↑ 1 2 3 Harrington P. S., 2010, с. 178
  32. ↑ Ushomirsky G., Brown E., Brown E. F., Bildsten L., Hilliard V. G., Schroeder P. C., Matzner C. D., 1998, с. 253–266
  33. ↑ Kroupa P., Aarseth S., Hurley J., 2001, с. 699–712
  34. ↑ Converse J. M., Stahler S. W., 2010
  35. ↑ 1 2 Астрономы определили возраст древней поэмы по звездам. N+1. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  36. ↑ 1 2 3 1.2 От Галилея до Мичела. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  37. ↑ Michell J. An Inquiry into the Probable Parallax, and Magnitude of the Fixed Stars, from the Quantity of Light Which They Afford us, and the Particular Circumstances of Their Situation (ингл.) // The Philosophical Transactions of the Royal Society — London: Royal Society, 1767. — Vol. 57, Iss. 0. — P. 234—264. — ISSN 0261-0523; 2053-9223 — doi:10.1098/RSTL.1767.0028
  38. ↑ 1 2 Messier Questions & Answers. The Messier Catalog. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  39. ↑ Thompson R. B., Thompson B. F., 2019, с. 501
  40. ↑ 1 2 1.6 Открытие движущихся скоплений. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  41. ↑ Глава 1. Первые исследования звездных скоплений. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  42. ↑ 1 2 3 4 Плеяды. Астромиф. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  43. ↑ Камиль Фламмарион. Астромиф. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  44. ↑ 1 2 Come to know the Pleiades, or 7 Sisters. EarthSky. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  45. ↑ How to See The Pleiades - A Backyard Astronomer's Guide. Love the night sky. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  46. ↑ The Pleiades' lesser sisters. Calar Alto Observatory. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  47. ↑ Плеяды. РоссийскаяАстрономическаяСеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  48. ↑ Марс пройдет вблизи звездного скопления Плеяды. Московский планетарий. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  49. ↑ Венера и Плеяды в апреле. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  50. ↑ Покрытия звезд Луной. Meteoweb. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  51. ↑ Апрельская Луна и Плеяды. Российская Астрономическая Сеть. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  52. ↑ Nebra Sky Disk Depicts Pleiades Rule. John P. Pratt. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  53. ↑ Плеяды. Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  54. ↑ 1 2 Плеяды. Библейская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  55. ↑ Волосыни. Мифологический словарь. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  56. ↑ Andrews M., 2004, с. 301
  57. ↑ Subaru Corporation FAQ. Subaru. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 19 март 2024.
  58. ↑ Башҡорттарҙа йондоҙ исемдәре — «Тамаша», 8 июль 2020 йыл
  59. ↑ А. Г. Салихов. Знания о звёздах в традиционной культуре башкир

Әҙәбиәт

  • Abramson G. The Distance to the Pleiades According to Gaia DR2 (английский) // Research Notes of the AAS. — IOP Publishing, 2018. — Т. 2, вып. 3. — С. 150. — DOI:DOI:10.3847/2515-5172/AADA8B.
  • Adams J. D., Stauffer J. R., Monet D. G., Beichman C. A. The Mass and Structure of the Pleiades Star Cluster from 2MASS (английский) // The Astronomical Journal. — IOP Publishing, 2001. — С. 2053–2064. — DOI:DOI:10.1086/319965.
  • Andrews M. The Seven Sisters of the Pleiades: Stories from Around the World. — Spinifex Press, 2004. — 368 с. — ISBN 9781876756451.
  • Basri G., Marcy G. W., Graham J. R. Lithium in Brown Dwarf Candidates: The Mass and Age of the Faintest Pleiades Stars (английский) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1996. — С. 600–609. — DOI:DOI:10.1086/176842.
  • Converse J. M., Stahler S. W. The dynamical evolution of the Pleiades (английский) // Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. — OUP, 2010. — DOI:DOI:10.1111/J.1365-2966.2010.16505.X.
  • Harmanec P. Physical Properties and Evolutionary Stage of Be Stars (английский) // Astronomical Society of the Pacific. — 2000. — С. 13—25.
  • Harrington P. S. Cosmic Challenge: The Ultimate Observing List for Amateurs (инг.). — Cambridge University Press, 2010. — 469 p. — ISBN 9781139493680.
  • Kroupa P., Aarseth S., Hurley J. The formation of a bound star cluster: from the Orion nebula cluster to the Pleiades (английский) // Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. — OUP, 2001. — Т. 321, вып. 4. — С. 699–712. — DOI:DOI:10.1046/J.1365-8711.2001.04050.X.
  • Leeuwen F. V. Parallaxes and proper motions for 20 open clusters as based on the new Hipparcos catalogue (английский) // Astronomy and Astrophysics. — EDP Sciences, 2009. — Т. 497. — С. 209–242. — DOI:DOI:10.1051/0004-6361/200811382.
  • Martino D. d., Brown A. G. A., Vallenari A., Prusti T., Cat P. D., Mignard F., J. H.J. de Bruijne, Babusiaux C., C. A.L. Bailer-Jones, Bello-García A. et al. Gaia Data Release 1. Summary of the astrometric, photometric, and survey properties (английский) // Astronomy and Astrophysics. — EDP Sciences, 2016. — Т. 595. — С. 2. — DOI:DOI:10.1051/0004-6361/201629512.
  • Melis C., Reid M. J., Mioduszewski A. J., Stauffer J. R., Bower G. C. A VLBI resolution of the Pleiades distance controversy (английский) // Science. — AAAS, 2014. — Т. 345. — С. 1029—1032. — DOI:DOI:10.1126/SCIENCE.1256101.
  • Moraux E., Bouvier J., Stauffer J. R., J.-C. Cuillandre. Brown dwarfs in the Pleiades cluster: Clues to the substellar mass function (английский) // Astronomy and Astrophysics. — EDP Sciences, 2003. — Т. 400, вып. 3. — С. 891—902. — DOI:DOI:10.1051/0004-6361:20021903.
  • Pan X., Shao M., Kulkarni S. R. A distance of 133-137 parsecs to the Pleiades star cluster (английский). — Springer, 2004. — Вып. 6972, № 427. — С. 326–328. — DOI:DOI:10.1038/NATURE02296.
  • Percival S. M., Salaris M., Groenewegen M. A. T. The distance to the Pleiades. Main sequence fitting in the near infrared (английский) // Astronomy and Astrophysics. — EDP Sciences, 2005. — Т. 429, вып. 3. — С. 887—894. — DOI:DOI:10.1051/0004-6361:20041694.
  • Soderblom D. R., Nelan E., Benedict G. F., McArthur B., Ramirez I., Spiesman W., Jones B. F. Confirmation of Errors in Hipparcos Parallaxes from Hubble Space Telescope Fine Guidance Sensor Astrometry of the Pleiades (английский) // The Astronomical Journal. — IOP Publishing, 2005. — Т. 129. — С. 1616–1624. — DOI:DOI:10.1086/427860.
  • Thompson R. B., Thompson B. F. Иллюстрированная энциклопедия: Астрономия. — 2019. — 745 с. — ISBN 9785041925062.
  • Turner D. G. A reddening-free main sequence for the Pleiades cluster (английский) // Publications of the Astronomical Society of the Pacific. — University of Chicago Press, 1979. — Т. 91. — С. 642.
  • Ushomirsky G., Brown E., Brown E. F., Bildsten L., Hilliard V. G., Schroeder P. C., Matzner C. D. Light Element Depletion in Contracting Brown Dwarfs and Pre–Main‐Sequence Stars (английский) // The Astrophysical Journal. — IOP Publishing, 1998. — Т. 497. — С. 253–266. — DOI:DOI:10.1086/305457.
  • Van L. F. Hipparcos distance calibrations for 9 open clusters (английский) // Astronomy and Astrophysics. — EDP Sciences, 1999. — С. 71–74.
  • Zwahlen N., North P., Debernardi Y., Eyer L., Galland F., Groenewegen M. A. T., Hummel C. A. A purely geometric distance to the binary star Atlas, a member of the Pleiades (английский) // Astronomy and Astrophysics. — EDP Sciences, 2004. — Т. 425, вып. 3. — С. L45–L48. — DOI:DOI:10.1051/0004-6361:200400062.
  • Карпенко Ю. А. Названия звёздного неба. — М.: КД «Либроком», 2010. — 184 с. — ISBN 978-5-397-01051-1.

Һылтанмалар

Ҡалып:Каталог Мессье

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар