Ада Йонат

Иерусалимда ярлы ғаиләлә, яҡында ғына Лодзь (Польша) ҡалаһынан репатриант булып килгән йәшелсә һатыусының ғаиләһендә тыуған^[6]. Ата-әсәһе, Гиллель һәм Эстер Лившиц, Иерусалимға 1933 йылда күсеп килгән, атаһы нәҫелдән килгән равиндар ғаиләһенән булһа ла һәм үҙе лә равин булһа ла, сәләмәтлеге арҡаһында һөнәре буйынса эшләй алмаған^[7]. Атаһы аҙыҡ-түлек магазины тотҡан, әммә шуға ҡарамаҫтан, ғаилә тормошо ярлы булған. Күп ғаиләләр менән бергә йәшәгәндәр. Ада бала саҡта китаптар менән мәшғүләт булғанын хәтерләй^[8]. Ярлы булыуҙрына ҡарамаҫтан, ҡыҙҙарына лайыҡлы белем бирер өсөн, ата-әсәһе Аданы абруйлы райондағы (Бейт-ха-Керем) мәктәпкә уҡырға ебәргән. 1949 йылда атаһы вафат булғас, Ада бала сағында әсәһе һәм ике йәшлек һеңлеһе Нурит менән Тель-Авивкә күсә.

Урта мәктәпкә Тихон Хадашҡа йөрөй. Әсәһе уҡыу өсөн түләй алмаған, шуға күрә уҡыусыларға математиканан дәрес биргән^[9]. Бала сағында Ада Йонаттың идолы Мария Склодовская-Кюри булған^[10]. Әммә өлкән йәштә, Ада Кюри инде уның өсөн «өлгө» түгеллегенә баҫым яһаған^[11]. Мәктәптән һуң Ада юғары белем алыға, колледжда уҡыу өсөн Иерусалимға ҡайтҡан.

1962 йылда Иерусалимдағы Йәһүд университетында бакалавр дәрәжәһен, 1964 йылда магистр дәрәжәһен алған. 1968 йылда рентгеноструктур тикшеренеүҙәр өсөн Реховоттағы Вейцман институтында докторлыҡ дәрәжәһен алған^[12].

1969—1970 йылдарҙа АҠШ-та, шул иҫәптән Массачусетс технология институтында эшләгән^[12].

1988 йылдан Вейцман институтының структур биология бүлегендә уҡытҡан^[12].

Рибосома тикшеренеүҙәре өлкәһендә беренселәрҙән береһе. Шулай уҡ түбән температуралы аҡһымдар кристаллографияһы методикаһын тәүге тапҡыр ҡулланған. Уның антибиотиктарҙың рибосомаға йоғонтоһон һәм организмдың антибиотиктарға ҡаршы тороу механизмдарын тикшереүе клиник дарыу терапияһының эффективлығын өйрәнеүҙә мөһим аҙым булған.

НАСА (рус.)баш. менән хеҙмәттәшлек иткән.

Вафат булғансы Вейцман институты ҡарамағындағы Хелен һәм Милтон А. Киммельман исемендәге Биомолекуляр структуралар һәм йыйылыу үҙәгенең ғәмәлдәге директоры булып эшләгән^[13][14][15].

Аданың доцент Хагит Йонат исемле ҡыҙы һәм Ноа исемле ейәне ҡалған. Хагит — табип, Шиба медицина үҙәгендә эшләй.

2026 йылдың 31 авгусында 87 йәшендә вафат булған^[16].

Йонат постдоктор вазифаһын Карнеги-Меллон университетында (1969) һәм Массачусетс технология институтында (1970) ҡабул итә. Массачусетс технология институтында постдок булған осорҙа, 1976 йылғы Нобель химия премияһы лауреаты Уильям Н. Липскомб-кесенең Гарвард университетындағы лабораторияһында эшләй. Был лабораторияла ул ҙур биологик структуралар химияһын тикшерегән.

1970 йылда Израилдә 10 йыл дауамында берҙән-бер булған аҡһым кристаллографияһы лабораторияһын нигеҙләй. Артабан, 1979—1984 йылдарҙа, Берлиндағы Макс Планк молекуляр генетика институтында Хайнц-Гюнтер Виттманн менән төркөмгә етәкселек итә. Йонат 1977 һәм 1978 йылдарҙа Чикаголағы Калифорния университетының элекке биохимия һәм теоретик биология факультетында саҡырылған профессор була. 1986—2004 йылдарҙа Гамбургтағы DESY-лағы Макс Планк институтының тикшеренеү бүлеген етәкләй, бер үк ваҡытта Вейцман институтында тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.

Рибосома кристаллографияһы ярҙамында аҡһым биосинтезы механизмдарын өйрәнгән. Рибосомалар РНК-ны аҡһымға әйләндерә, һәм уларҙың микробтарҙағы структураһы эукариоттарҙыҡынан (кеше күҙәнәктәре кеүек) саҡ ҡына айырмалы булғанлыҡтан, улар йыш ҡына антибиотиктарҙың маҡсаты була. 2000—2001 йылдарҙа Ада Йонат ике рибосома берләшмәһенең юғары асыҡлыҡлы тулы структураларын билдәләй һәм асимметрик рибосома эсендә универсаль симметрик өлкәне таба. Шулай итеп, ул рибосома рибозим булып тора, ул субстраттарын пептид бәйләнештәре барлыҡҡа килтереү өсөн яраҡлы стереохимияла һәм субстрат-аралыҡлы катализ өсөн урынлаштыра. 1993 йылда аҡһымдарҙың барлыҡҡа килеү процесын, йәғни рибосомаль туннелде күҙаллай һәм һуңынан уның элонгацияны туҡтатыу, гейтлау, күҙәнәк эсендәге көйләү һәм барлыҡҡа килгән сынйырҙы формалашҡан арауыҡҡа күсереүҙә ҡатнашыуын тәьмин иткән хәрәкәтсән элементтарҙы аса.

Бынан тыш, Йонат рибосомаларға йүнәлтелгән егерменән артыҡ төрлө антибиотиктың эш итеү юлдарын аңлата, дарыуға ҡаршы тороу һәм синергизм механизмдарын асыҡлай, антибиотиктарҙың һайлаусанлығының структур нигеҙен аңлата һәм уның клиник файҙалылыҡта һәм терапевтик эффективлыҡта төп роль уйнауын күрһәтә, шуның менән структураға нигеҙләнгән дарыуҙар булдырыу юлын аса. Рибосома кристаллографияһын булдырыу өсөн, Йонат яңы техника — криобиокристаллографияны тәҡдим итә. Кристалдар тиҙҙән емерелгәнлектән, ғалимдар төркөмө менән кристалдарҙы −185°C-ҡа тиклем һыуытып был проблеманы хәл итә. Криобиокристаллография структур биологияла ғәҙәти ысулға әүерелә һәм уға тиклем ауыр тип иҫәпләнгән ҡатмарлы проекттарҙы тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирә.

Ада Йонат вафат булғансы Вейцман институтында профессор вазифаһында эшләгән^[17]. 2025—2026 йылдарҙа уның тикшеренеүселәр төркөмө рибосомаларҙың структураһын һәм функцияларын өйрәнеүен дауам итә, шул иҫәптән антибиотиктарға ҡаршы тороуҙы еңеү өсөн алтын стафилококк рибосомаларын тикшереү, шулай уҡ кеше эмбриональ әсә күҙәнәктәренән рибосомаларҙы таҙартыу ысулдары эшләнә^[18].

2016 йылда, йөҙҙән ашыу Нобель лауреаты менән бергә, Greenpeace, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм бөтә донъя хөкүмәттәренә генетик модификацияланған организмдар (ГМО) менән көрәште туҡтатырға саҡырып хатҡа ҡул ҡуйған^[19][20][21].

2023 йылдың 10 сентябрендә «Haaretz» баҫмаһында Израилдәге суд реформаһын тәнҡитләп мәҡәлә баҫтырған^[22]. Шулай уҡ тотҡондарҙы азат итеү һәм Газа секторында һуғышты туҡтатыуға саҡырып асыҡ хатҡа ҡул ҡуйған^[23].

Ада Йонат АҠШ фәндәр академияһының, Американ сәнғәт һәм фәндәр академияһының, Израиль тәбиғи һәм гуманитар фәндәр академияһының, Европа фәндәр һәм сәнғәт академияһының, Европа молекуляр биология ойошмаһының һәм Леопольдинаның (2013 йылдан) ағзаһы булған^[24].

2014 йылдың 18 октябрендә Папа Франциск профессор Йонатты Папа фәндәр академияһы ағзаһы итеп тәғәйенләгән.

• 2002 — Израиль дәүләт премияһы (химия өлкәһендә) — рибосома тикшеренеүҙәре өсөн^[25].
• 2002 — Ф. А. Коттон миҙалы.
• 2002 — Харви премияһы — «рибосоманың алдынғы кристаллографик тикшеренеүҙәре өсөн, атап әйткәндә, тере күҙәнәктәрҙең аҡһым синтезлау механизмының структураһына һәм эшләүенә яҡтыртыусы, яңы антибиотиктарҙы рациональ конструкциялауға килтергән структур биологиялағы асыштар өсөн».
• 2004 — Мэссри премияһы.
• 2004 — Пауль Каррер алтын миҙалы.
• 2005 — Луиза Гросс Хорвиц премияһы.
• 2006 — Ротшильд премияһы.
• 2006 — Вольф премияһы (химия) (Джордж Фехер менән берлектә) — «рибосома эшләү механизмы өлкәһендәге оригиналь структур асыштар өсөн».
• 2006 — ЭМЕТ премияһы.
• 2007 — L’Oréal — ЮНЕСКО «Фәндәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн» премияһы (Европа) — «аҡһым синтезы структураһын һәм уның антибиотиктар тарафынан баҫылыуын тикшереү өсөн».
• 2007 — Пауль Эрлих һәм Людвиг Дармштедтер премияһы.
• 2008 — Альберт Эйнштейн премияһы.
• 2009 — Нобель химия премияһы.
• 2010 — Вильгельм Экснер миҙалы.
• 2011 — Мария Кюри миҙалы.
• 2011 — Эрна Хамбургер премияһы.
• 2014 — Эрстед лекцияһы.
• 2015—2023 йылдарҙа бер нисә университеттың почётлы доктор дәрәжәһе (шул иҫәптән МДУ, Страсбург университеты, Карнеги-Меллон университеты һәм башҡалар)^[26].
• Техниондың почётлы доктор дәрәжәһе (2024 йыл июнь).

Шулай уҡ уның наградалары араһында «Ҡаҙағстан Республикаһы бойондороҡһоҙлоғына 20 йыл» юбилей миҙалы (2012)^[27].