Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Алтынҡойроҡ-Көмөшъял (әкиәт)

Алтынҡойроҡ-Көмөшъял (башҡ. Златохвостый-Серебряногривый (башкирская сказка)) — башҡорт халыҡ тылсымлы әкиәте. Төп геройҙары — етем егет Ҡыҙрас һәм ул тәрбиәләп үҫтергән алтын ҡойроҡло, көмөш яллы ат. Әкиәт «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтыҡтарының башҡортса һәм русса баҫмаларында донъя күргән[1][2].

Сюжеты

Ата-әсәһе үлгәндән һуң Ҡыҙрас байҙарға ялланып көн күрә. Йылҡы көткәндә ул Йондоҙҡашҡа бейәнең Арал диңгеҙендә ҡолонлағанын күрә һәм алтын ҡойроҡло, көмөш яллы ҡолондо ярға алып сыға. Ҡолон үҫкәс, бай уны һуйырға була. Ҡыҙрас атҡа атланып ҡаса. Айырылышыр алдынан Алтынҡойроҡ-Көмөшъял егеткә ҡойроғонан өс ҡыл бирә: улар ярҙамында Ҡыҙрас атты кәрәк саҡта саҡыра ала[1].

Ил гиҙеп йөрөгән Ҡыҙрас батша йәшәгән ҡалаға килеп сыға. Батшаның өс ҡыҙы алма ырғытып кейәү һайлағанда, кесе ҡыҙҙың алмаһы Ҡыҙрасҡа төшә. Батша ярлы кейәүен оҡшатмай. Һуңыраҡ батша ауырып киткәс, Ҡыҙрас тылсымлы аты ярҙамында уның һауығыуы өсөн кәрәк тип һаналған ябалаҡтарҙы таба. Өлкән кейәүҙәр Ҡыҙрастың табышын үҙҙәренеке итеп күрһәтергә маташа, әммә ул уларҙың алдауын фаш итә[1].

Батша Ҡыҙрасҡа мөнәсәбәтен үҙгәртергә вәғәҙә бирһә лә, һүҙендә тормай. Ҡыҙрас ҡатыны менән айырым йәшәй башлай. Әкиәт аҙағында ул ябай кешеләр менән бер табаҡтан ашарға теләмәгән батшаны Алтынҡойроҡ-Көмөшъялға ултыртып ҡара урманға ебәрә; батша унда һәләк була[1].

Русса баҫмаһында (Башкирское народное творчество, 1989) батшаны язалау әҙерлеге лә һүрәтләнә: йәлләт түмәре менән айбалта (рус.)баш. килтерелә, иҫһеҙ йығылған батшаның башын түмәргә һалалар. Палач айбалтаны күтәргәндә, кесе батша ҡыҙы Ҡыҙрас аяғына йығылып: «Атайымды үлтермә, минең өсөн уны ғәфү ит!» — тип ялбара. Г. Р. Хөсәйенова билдәләүенсә, был осраҡта әкиәт эстетикаһы буйынса батша ғәфү ителергә тейеш, сөнки ул яуыз түгел, ә хәлдәр ҡорбаны ғына»[3].

Яҙып алыу тарихы һәм фольклорҙағы урыны

Әкиәтте яҙыусы Ғәйнан Әмири 1939 йылда Бөрйән районы Кейекбай ауылында Фатима Алтыншина һөйләүе буйынса яҙып алған[1][2].

Фольклорсы Г. Р. Хөсәйенова әкиәттә халыҡ әкиәттәре сюжеттарының АТ 532 («Незнайка») һәм 530А («Батша кейәүҙәренә ғәжәйеп әйберҙәр табырға ҡуша») төрҙәре берләшкәнен билдәләй. Ул Ҡыҙрастың тылсымлы атҡа эйә булыуын, батша ҡыҙының кейәү һайлауын һәм кейәүҙәр араһындағы ярышты әкиәттең төп сюжет өлөштәре итеп ҡарай[1][2][4].

Сағыштырма фольклорсылыҡта әкиәттең кейәү һайлау мотивы башҡа төрки әкиәттәре менән сағыштырыла. Алтай әкиәте «Боролдой-Мерген»дә ҡыҙҙар кедр башында ултырып балдаҡтарын түбәнге һунарсыларға ырғыта, ә башҡорт «Алтынҡойроҡ-Көмөшъял» әкиәтендә ҡыҙҙар алма ырғытып кейәү һайлай: өлкәндәре бай һунарсыларға, ә кесеһе ярлы егеткә кейәүгә сыға[2][5]. Был мотив «Незнай» һ. б. башҡорт әкиәттәрендә лә осрай[5].

Әкиәттә өлкән кейәүҙәрҙең Ҡыҙрас табыштарын үҙләштермәксе булыуы — «ят данды үҙләштереп булмай, хәҡиҡәт барыбер асыла» тигән киң таралған мотивтың бер сағылышы[3]. Шулай уҡ тикшеренеүселәр әкиәттә яза һәм ғәфү мотивының үҙенсәлекле сиселешен билдәләй: батша яуыз булмағанлыҡтан, ул үлем язаһынан ғәфү ителеүгә лайыҡ[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Төҙөүселәре М. Х. Минһажетдинов һәм Ә. И. Харисов. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 2-се китап. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — С. 19—32, 320.
  2. ↑ 1 2 3 4 Составитель Н. Т. Зарипов. Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 33—40, 456.
  3. ↑ 1 2 3 Хусаинова Г. Р. Мотив наказания в башкирской волшебной сказке // Вестник Челябинского государственного университета. — 2009. — Вып. 33, № 22 (160). — С. 141—143.
  4. ↑ Хусаинова Г. Р. Башкирские волшебные сказки: поэтика и текстология. — Уфа: Гилем, Башк. энцикл., 2014. — С. 58—59. — ISBN 978-5-88185-180-4.
  5. ↑ 1 2 К сравнительному изучению сказок башкир и сибирских тюрков // Мир науки, культуры, образования. — 2010. — № 3 (22). — С. 29—30.

Әҙәбиәт

  • Төҙөүселәре М. Х. Минһажетдинов һәм Ә. И. Харисов. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 2-се китап. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1976. — С. 19—32, 320.
  • Составитель Н. Т. Зарипов. Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1989. — С. 33—40, 456.
  • Хусаинова Г. Р. Башкирские волшебные сказки: поэтика и текстология. — Уфа: Гилем, Башк. энцикл., 2014. — С. 58—59. — ISBN 978-5-88185-180-4.
  • Хусаинова Г. Р. Мотив наказания в башкирской волшебной сказке // Вестник Челябинского государственного университета. — 2009. — Вып. 33, № 22 (160). — С. 141—143.
  • К сравнительному изучению сказок башкир и сибирских тюрков // Мир науки, культуры, образования. — 2010. — № 3 (22). — С. 29—30.

Һылтанмалар

© Правообладателем данного материала является АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».
Использование данного материала на других сайтах возможно только с согласия АНО «Интернет-энциклопедия «РУВИКИ».

Категориялар