Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Енисейск

Енисе́йск — Рәсәйҙең Красноярск крайындағы ҡала, Йәнәсәй районының (уға инмәй) административ үҙәге.

Административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә край ҡалаһы булып тора[3]. Муниципаль ҡоролош сиктәрендә ҡала округы статусы менән Енисейск ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә[4][5][6][7]

Халҡы — 17 537[8] кеше (2021).

Ҡала Йәнәсәй йылғаһының һул, түбәнге ярында, Ангара йылғаһына ҡойған ерҙән түбәнерәк, Красноярскиҙан 348 км алыҫлыҡта урынлашҡан.

Ҡаланың тарихи үҙәге 2000 йылдан ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫының яҡынса исемлегенә индерелгән[9].

Тарихы

Енисейскиға баструк булараҡ 1619 йылда нигеҙ һалына. Географик яҡтан уңайлы ерҙә урынлашыуы арҡаһында ул тиҙ арала Көнсығыш Себерҙең административ һәм иҡтисади үҙәгенә әүерелгән. Бынан урыҫ яңы ерҙәр асыусылары көньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан йүнәлә.

Енисейск бастругын (тәүҙә Тунгуска) 1619 йылдың йәйендә Тубыл казактары отряды төҙөй башлай[10]. Воеводалар1623 йылдан туранан-тура Мәскәүҙән тәғәйенләнә.

1677 йылда Йәнәсәй буйындағы бөтә тораҡ пункттар һәм баструктар, шулай уҡ бөтә Йәнәсәй аръяғы Себере, Нерчинск ҡалаһы Енисейск ҡарамағына күсә. 1690 йылда бында 3000 самаһы кеше иҫәпләнгән. Төп хужалыҡ эшмәкәрлеге — ҡиммәтле тиреле йәнлектәр аулау.

1708 йылда, губерналар ойошторолғас, Енисейск яңы ойошторолған Себер губернаһы составында өйәҙ ҡалаһына әүерелә.

1724 йылдан 1775 йылға тиклем Енисейск Енисей провинцияһының төп ҡалаһы була. XVIII быуат уртаһында ҡала ныҡ үҫешә, ҙур һөнәрселек-сауҙа үҙәгенә әйләнә.

Енисейск Көнбайыш һәм Көнсығыш Себерҙең һыу юлдары араһында урынлашҡан. Ҡала XVIII быуатта Себерҙә тире менән сауҙа итеү үҙәге була. Йәрминкә йыл һайын 1 августан 15 авгусҡа тиклем үткәрелә. Көнбайыш Себер сауҙагәрҙәре йәрминкәгә мануфактура һәм галантерея тауарҙары, йөҙөм шарабы һ. б. алып килә.

Енисейскиҙа сауҙагәрҙәр һаны
Йылдар 1784 1798 1800 1806 1808 1812 1816 1823 1830 1835 1840 1845 1850 1854
Кеше 265 192 167 214 251 86 81 43 68 86 70 74 95 118
Енисейскиҙа ваҡлап һатыу: кибеттәр һаны
Йылдар 1790-сы 1820-се йылдар
уртаһы 		1833 1840 1851 1856
Кибеттәр 112 123 135 131 139 164

1789 йылда Енисейскиҙа ҡала думаһы эшләй башлай[11].

undefined
undefined
undefined
undefined

XIX быуат башында Йәнәсәй йәрминкәһе үҙенең әһәмиәтен юғалта, шуға ла яңынан өйәҙ ҡалалары рәтенә күсерелә. Себер тракты төҙөлгәндән һуң йөктәрҙең күң өлөшө һыу транспорты менән түгел, ә ылау менән башҡарыла башлай.

1796 йылдан — Тубыл губернаһының, 1804 йылдан — Томск губернаһының, ә 1822 йылдан — яңы ойошторолған Енисей губернаһының өйәҙ ҡалаһы.

1840-сы йылдарҙа Енисейск ҙур алтын сәнәғәте базаһына әйләнә. 1860-сы йылдарҙа алтын сығарыу кәмей, был Енисейск иҡтисадына ныҡ тәьҫир итә: кәсептәр, етештереү кәмей, капиталдың ситкә ағыла башлай.

1876 йылда Красноярск менән телеграф бәйләнеше булдырыла[12]. XIX быуат аҙағында Красноярск аша Транссебер магистрале үткәрелгәндән һуң, Енисейск үҙ әһәмиәтен тулыһынса юғалта. Халыҡ һаны 1897 йылда 11500 кешенән 1917 йылда 7100 кешегә тиклем кәмей.

Октябрь революцияһы һөҙөмтәһендә социаль-сәйәси үҙгәрештәр була, ә артабанғы Граждандар һуғышы ҡала халҡына, иҡтисадына һәм мәҙәниәтенә етди зыян килтерә.

1962 йылдың 7 майында Енисейск край буйһоноуындағы ҡала статусын ала[13].

Енисей ҡала советы ҡарамағына Верхнебельский ауыл советы инә[14].

2016 йылда Енисейскиҙа археологтар тарафынан XVII быуат уртаһында воевода һарайының баҙында ҡаҙыныу эштәре барышында туҙға яҙылған грамотаһы табыла. Был Красноярск крайында табылған икенсе грамота. Археологтар, 300 йыл элек Көнбайыш Европала эшләнгән көршәк табалар. Уның шарап эшләү аллаһы Бахустың һүрәте булыуы ихтимал.

Халҡы

Халыҡ һаны
169017231856[15]1897[16]19171926[17]
3000↗4500↗5100↗11 500↘7100↘6000
1931[18]1939[19]1959[20]1967[21]1970[22]1979[23]
↘5800↗12 764↗17 047↗19 000↗19 880↗20 798
1989[24]1992[25]1996[26]1998[27]2000[28]2001[29]
↗22 891↘22 800↘22 200↘21 900↘21 300↘21 200
2002[30]2003[31]2005[32]2006[33]2007[34]2008[35]
↘20 394↗20 400↘19 500↘19 300↘19 200↘19 100
2009[36]2010[37]2011[38]2012[39]2013[40]2014[41]
↘19 007↘18 766↗18 800↘18 640↘18 529↗18 561
2015[42]2016[43]2017[44]2018[45]2019[46]2020[47]
↘18 359↘18 156↘17 999↘17 826↘17 805↘17 774
2021[48]
↘17 537
5000
10 000
15 000
20 000
25 000
30 000
1723
1931
1979
2000
2006
2011
2016
2021

Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2020) мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала 718 урында[49] (Рәсәй Федерацияһы ҡалаларының 1118 ҡалаһы араһында[50]).

Символика

Ҡала гербы

Төп мәҡәлә: Енисейск гербы

Ҡала флагы

Төп мәҡәлә: Енисейск флагы

Сәғәт бүлкәте

Енисейск ҡалаһы МСК+4 сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан. UTC ваҡытына ҡарата айырмаһы — +7:00 сәғәт[51]. [52]

Климаты

Енисей ҡалаһы Алыҫ Төньяҡ райондарына тиңләштерелгән.

Метеорология станцияһы 1871 йылда М. О. Маркс тарафынан асыла[53].

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C −3,1 7,1 12,7 22,8 33,2 35,4 38,6 33,6 28,6 23,7 8,9 6,1 38,6
Уртаса температура, °C −25,6 −22,4 −15,2 −0,4 7,3 15,0 18,5 14,7 8,0 −4,9 −11,1 −20,9 −3,1
Абсолют минимум, °C −60,8 −55,3 −47,1 −35,6 −17,1 −3,9 −1,2 −3,1 −8,9 −33,6 −49 −54,5 −60,8
Яуым-төшөм нормаһы, мм 28,9 18,7 17,2 23,2 43,7 52,5 58 70,8 47,1 45,5 45,3 35 485,9
Сығанаҡ: World Climate ВНИИГМИ-МЦД

Иҡтисады

Әлеге ваҡытта Енисейскиҙа туризм үҫешә. Ҡалала музейҙар эшләй, экскурсиялар үткәрелә, архитектура ҡомартҡылары реставрациялана. Хәҙер Енисейскиҙы төбәктең туристик үҙәктәренең береһенә әүерелдерергә ниәтләйҙәр.

Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Енисейскиҙа пароходтарҙы хеҙмәтләндереү һәм урындағы ихтыяждар менән бәйле предприятиелар, урман, аҙыҡ-түлек сәнәғәте тармаҡтары, транспорт предприятиелары үҫешә.

Әлеге ваҡытта ҡалала аҙыҡ-түлек эшкәртеү сәнәғәте, геофизика һәм геология-разведкалау предприятиелары, урман сәнәғәте үҫешә.

Билдәле шәхестәре

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Запрос к Базе данных показателей муниципальных образований. Красноярский край. Общая площадь земель муниципального образования. Федеральная служба государственной статистики. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 сентябрь 2019. Архивировано 23 сентябрь 2018 года.
  2. ↑ https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/tab-5_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Закон Красноярского края «О перечне административно-территориальных единиц и территориальных единиц Красноярского края». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2018. Архивировано 19 июнь 2018 года.
  4. ↑ Устав города Енисейска Красноярского края. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2018. Архивировано 5 декабрь 2018 года.
  5. ↑ Согласно уставу: «Полное наименование муниципального образования — город Енисейск Красноярского края, сокращенное — город Енисейск. Оба наименования равнозначны.»
  6. ↑ Закон Красноярского края от 24.06.1997 № 14-522 «Об утверждении границ г.Енисейска Красноярского края». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2018. Архивировано 4 декабрь 2018 года.
  7. ↑ Закон Красноярского края от 22.10.2004 № 12-2378 «Об наделении муниципального образования город Енисейск статусом городского округа». Мөрәжәғәт итеү датаһы: 4 декабрь 2018. Архивировано из оригинала 4 декабрь 2018 года.
  8. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 1 сентябрь 2022. Архивировано 1 сентябрь 2022 года.
  9. ↑ UNESCO World Heritage Centre. Historic Center of the Yenisseisk - UNESCO World Heritage Centre (ингл.). whc.unesco.org. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 17 март 2016. Архивировано 7 июль 2018 года.
  10. ↑ Енисейск // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
  11. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири. Издание ВСРГО. Иркутск. 1883. стр. 200
  12. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири. Издание ВСРГО. Иркутск. 1883. Стр. 412
  13. ↑ Ведомости Верховного Совета СССР. № 22 (1109), 1962 г.
  14. ↑ Административное деление — сборник региональных справочников в формате djvu. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 май 2021. Архивировано 1 май 2021 года.
  15. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  16. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  17. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  18. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  19. ↑ Всесоюзная перепись населения 1939 года. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам.
  20. ↑ Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  21. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  22. ↑ Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  23. ↑ Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  24. ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  25. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  26. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  27. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  28. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  29. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  30. ↑ Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более.
  31. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  32. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  33. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  34. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  35. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  36. ↑ Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года.
  37. ↑ Всероссийская перепись населения 2010 года. Итоги по Красноярскому краю. 1.10 Численность населения гор.округов, мун.районов, гор. и сел. поселений и населенных пунктов.
  38. ↑ Народная энциклопедия «Мой город». Енисейск.
  39. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года.
  40. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года.
  41. ↑ Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года.
  42. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года.
  43. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года.
  44. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года.
  45. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года.
  46. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2019 года и в среднем за 2018 год по городским округам и муниципальным районам Красноярского края.
  47. ↑ Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года.
  48. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более.
  49. ↑ с учётом городов Крыма
  50. ↑ Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX).
  51. ↑ Федеральный закон от 03.06.2011 № 107-ФЗ «Об исчислении времени», статья 5 (3 июнь 2011).
  52. ↑ Новые часовые пояса России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 10 июль 2016. Архивировано 19 сентябрь 2016 года.
  53. ↑ И. В. Щеглов Хронологический перечень важнейших данных из истории Сибири. Издание ВСРГО. Иркутск. 1883. стр. 390
  54. ↑ Кандалов Иннокентий Иванович. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 28 сентябрь 2021. Архивировано 28 сентябрь 2021 года.

Әҙәбиәт

Һылтанмалар

Ҡалып:Муниципальные образования Красноярского края

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар