Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Йософ Гәрәй

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Гәрәев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Йософ Гәрәй (ысын исеме — Йософ Ибраһим улы Гәрәев, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Йософ Ибраһим улы Гәрәй; рус. Юсуф Гарей (Юсуф Ибрагимович Гареев, Гарай); 1904 йылдың 7 [20] марты, Баҙғыя, Өфө губернаһы — 1988 йылдың 22 марты, Өфө) — совет башҡорт яҙыусыһы, шағир, тәржемәсе, журналист һәм педагог. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы сәркәтибе[2].

Тормош юлы

1904 йылдың 7 (20) мартында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Баҙғыя ауылында тыуған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы)[2][3][4][5]. Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң ике йыл Шаран мәктәбендә уҡый, артабан Бәләбәйҙә уҡытыусылар семинарияһына (педучилище) уҡырға инә[4][5].

1923 йылдан Башҡорт АССР-ының Саҡмағош, Шаран, Баҡалы һәм Бәләбәй райондары ауылдарында уҡытыусы булып эшләй[3][5]. 1928—1929 йылдарҙа Бәләбәй кантонында халыҡ мәғарифы инспекторы була[5]. 1929—1930 йылдарҙа Бәләбәй кантон комиссияһының башҡорт телен учреждениеларҙа һәм мәктәптәрҙә ғәмәлгә индереү буйынса яуаплы сәркәтибе вазифаһын биләй[3]. 1931—1936 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Халыҡ мәғарифы комиссариатында ситтән тороп уҡыу буйынса инспектор, шулай уҡ башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡытыу буйынса инспектор-методист булып эшләй[3]. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында хеҙмәт иткәндән һуң Халыҡ мәғарифы комиссариатында эшен дауам итә, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса дәреслектәр, программалар һәм методик ҡулланмалар әҙерләүҙә ҡатнаша[5]. 1936 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта[5][4].

1937—1939 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы сәркәтибе[3][2]. Бер нисә белешмә баҫма мәғлүмәттәре буйынса, был осорҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе вазифаһын да башҡарған[6][5].

1940 йылда репрессиялана[3][7][4]. 1950 йылға тиклем төрмәләрҙә һәм лагерҙарҙа тотола[4]. 1940—1958 йылдарҙа Ҡаҙағстан һәм Тажикстан төҙөлөштәрендә эшләй[3]. 1957 йылда аҡлана, 1958 йылда Өфөгә ҡайта һәм әҙәби эшмәкәрлеген дауам итә[3][4].

1988 йылдың 2 мартында Өфөлә вафат була[3][7]. Тыуған Баҙғыя ауылында ерләнгән[4][8].

Ижады

Тәүге шиғырҙары 1925 йылда республика гәзиттәрендә баҫылып сыға[3][9].

Йософ Ғәрәй — шиғырҙар, поэмалар, хикәйәләр, повестар, әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса дәреслектәр, урта мәктәптәр өсөн методик ҡулланмалар авторы[3]. Уның ижадының ҙур өлөшөн балалар әҙәбиәте тәшкил итә[3][9].

«Банат Батырова» (Өфө, 1966) документаль хикәйәте Башҡортостандағы тәүге Социалистик Хеҙмәт Геройының береһе Банат Батыроваға арнала; повестың рус телендәге тәржемәһе 1963 йылда Мәскәүҙә баҫылып сыға[3][10]. 1971 йылда фәнни-популяр «Был һүҙҙәр ҡайҙан килгән?» китабы баҫыла, унда автор һүҙҙәрҙең килеп сығышын аңлата һәм этимология проблемаларын тикшерә[4].

Тәржемәсе булараҡ, Александр Сергеевич Пушкин, Николай Васильевич Гоголь, Антон Павлович Чехов, Максим Горький, Виктор Гюго, Самуил Яковлевич Маршак, Ғабдулла Туҡай һәм башҡа авторҙарҙың әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә[3][9]. Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһыһы уны республиканың әҙәби тәржемәселәре исемлегенә индерә[11]. Туғандарының хәтирәләре буйынса, Йософ Ғәрәй алты тел белгән[4].

Китаптары

Йософ Гәрәйҙең төп ижадына түбәндәгеләр инә[3]:

  • Гәрәй Й. Истәлекләр (тат.). — М., 1930.
  • Гәрәй Й. Тимер (тат.). — Казань — М., 1932.
  • Гәрәй Й. Пионерлар килде (тат.). — 1932.
  • Гәрәй Й. Суртан әмере буйынса (баш.). — Өфө, 1937.
  • Гәрәй Й. Гөләйфә: поэма (баш.). — Өфө, 1937.
  • Гәрәй Й. Банат Батырова: документаль повесть. — М., 1963.
  • Гәрәй Й. Шиғырҙар (баш.). — Өфө, 1964.
  • Гәрәй Й. Банат Батырова (баш.). — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1966.
  • Гәрәй Й. Өрөргә нисек өйрәнде көсөк (баш.). — Өфө, 1962.
  • Гәрәй Й. Зирәк ҡуян (баш.). — Өфө, 1969.
  • Гәрәй Й. Откуда эти слова?. — 1971.
  • Гәрәй Й. Яҡташтарға хат: шиғырҙар, поэмалар, балладалар (баш.). — Өфө, 1984.

Барлығы Йософ Гәрәйҙең ижади мираҫында ун өс китап иҫәпләнә[4].

Йәмәғәт эшмәкәрлеге

1937—1939 йылдарҙа Йософ Ғәрәй Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы аппаратын яуаплы сәркәтип вазифаһында етәкләй[3]. Башҡорт энциклопедияһында ул 1937 йылдан алып республика Яҙыусылар союзы идараһы етәкселәре исемлегенә индерә[2]. Бер нисә белешмә баҫма мәғлүмәттәре буйынса, был осорҙа ул Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе вазифаһын да башҡарған[6][5]. 1931 йылға тиклем Бәләбәй кантонында колхоздар ойоштороуҙа ҡатнаша[4]. Йософ Ғәрәй Шаран районының ауыл мәктәптәренә килеп, уҡыусылар менән осрашҡан; Зирекле мәктәбендәге шундай осрашыуҙа ул туғыҙынсы класс уҡыусыһы Зарема Әхмәтйәнованың шиғырҙарын баһалап, уны ысын шағирә тип атаған[12].

Хәтер

  • Башҡортостан Республикаһы Шаран районының Баҙғыя һәм Шаран ауылдарындағы урамдарға Йософ Гәрәй исеме бирелгән[4].
  • Баҙғыя ауылының М. Егоров исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбендә мәктәп музейы эшләй, унда яҙыусының портреттары, альбомдары һәм шәхси әйберҙәре һаҡлана[4].
  • 2024 йылдың апрелендә Баҙғыя мәктәбендә Йософ Гәрәйҙең тыуыуына 120 йыл тулыуға арналған иҫтәлекле сара үткәрелә[4].

Ғаиләһе

  • Ҡатыны — Ғәзизә[4].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Башинформ / под ред. В. А. Валерьевич — 1992.
  2. ↑ 1 2 3 4 Союз писателей Республики Башкортостан. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Гарай (Гараев) Юсуф Ибрагимович. Татарская энциклопедия (Tatarica). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Ахметова М. По следам литературного наследия башкирского поэта. Шаранские просторы (12 апрель 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Он посвятил свою жизнь башкирской литературе (К 120-летию со дня рождения писателя Юсуфа Гарея). Кугарчинская центральная библиотека (7 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  6. ↑ 1 2 75 лет Союзу писателей Республики Башкортостан. Bash-Portal.Ru (22 февраль 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  7. ↑ 1 2 Были репрессированы. Гареев Юсуф Ибрагимович (1904–1988). Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  8. ↑ Гарей Юсуф Ибрагимович. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  9. ↑ 1 2 3 Из поколения романтиков. Шаранские просторы (9 апрель 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  10. ↑ Бюст Банат Хайрулловны Батыровой. Национальный музей Республики Башкортостан (27 март 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  11. ↑ Литературные переводчики. Гареев Юсуф Ибрагимович (1904–1988). Национальная библиотека имени Ахмет-Заки Валиди Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.
  12. ↑ Родники вдохновения Заремы Ахметзяновой. Зириклинская модельная сельская библиотека (28 май 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 16 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Писатели земли башкирской. Справочник / (сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина). Переработанное и дополненное второе издание. — Уфа: Китап, 2015. — 672 с. ISBN 978-5-295-06338-1 (рус.) (Тикшерелеү көнө: 5 март 2019)
  • Писатели земли башкирской. Справочник / Сост.: Р. Н. Баимов, Г. Н. Гареева, Р. Х. Тимергалина. — Уфа: Китап, 2006. — 496 с. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 5 март 2019)
  • Ғәйнуллин М. Ф., Хөсәйенов Ғ.Б. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Биобиблиографик белешмә. Тулыландырылған, төҙәтелгән икенсе баҫма. — Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1988. — 400 бит. (Тикшерелеү көнө: 5 март 2019)
  • Гайнуллин М. Ф., Хусаинов Г. Б. Писатели Советской Башкирии. Биобиблиографический справочник / Оформление А. Королевского. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1977. — 416 стр. (рус.) (Тикшерелеү көнө: 5 март 2019)
  • Сафуанов С. Шағир тураһында һүҙ // Агидель. — 1974. — № 5.
  • Ахмадиев В. Тынғыһыҙ ижад // Агидель. — 1979. — № 3.

Һылтанмалар

Категориялар