Кондратьев Алексей Александрович

1930 йылдың 18 майында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө ауылында, хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаран районында тыуған^[1]. Ауыл урта мәктәбен көмөш миҙалға тамамлаған (1947)^[2].

1953 йылда Өфө нефть институтын (хәҙер — Өфө дәүләт нефть техник университеты) «Нефть һәм газ эшкәртеү технологияһы» һөнәре буйынса тамамлаған^[1]. 1953 йылдан 1999 йылға тиклем шул уҡ юғары уҡыу йортонда эшләгән: «Химик технологияның процестары һәм аппараттары» кафедраһы ассистенты (1953), өлкән уҡытыусы (1960), доцент, техник фәндәр кандидаты (1963)^[3].

1964–1987 йылдарҙа — химик технологияның процестары һәм аппараттары кафедраһы мөдире (ӨДНТУ мәғлүмәттәре буйынса — 1963–1971 һәм 1974–1987 йылдарҙа)^[4]. Техник фәндәр докторы (1974)^[1], башҡа мәғлүмәттәр буйынса — докторлыҡ дипломы 1976 йылдың 13 авгусынан^[3], профессор (1977), нефтехимия һәм химик технология кафедраһының төп ғилми хеҙмәткәре.

2012 йылдың 17 ғинуарында Өфөлә вафат булған, тыуған ауылы Дүртөйлөлә ерләнгән^[5].

«Нефть һәм уны эшкәртеү продукттарын ҡатмарлы колонналарда фракциялау теорияһы һәм практикаһы» фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы^[3]. Ректификация һәм абсорбция процестарын иҫәпләү ысулдарын, нефтьте беренсел эшкәрткәндә энергия сығымдарын кәметеү һәм юғары октанлы, экологик яҡтан таҙа этилланмаған бензиндар сығарыуҙы арттырыу ысулдарын эшләү буйынса белгес^[1].

Өс диссертация советы ағзаһы булған. Уның етәкселегендә 12 кандидатлыҡ һәм 4 докторлыҡ диссертацияһы башҡарылған^[1]; фәнни мәктәп мәғлүмәттәре буйынса — 10 кандидатлыҡ һәм 2 докторлыҡ диссертацияһына ғилми консультация^[3]. 200-ҙән ашыу (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 240-тан һәм 300-ҙән ашыу) ғилми хеҙмәт, 84 авторлыҡ танытмаһы һәм уйлап табыуға патент авторы, уларҙың 30-ҙан ашыуы 1980–1990-сы йылдарҙа нефть эшкәртеү заводтарында күп миллионлы иҡтисади һөҙөмтә менән индерелгән^[3][5].

Төп хеҙмәттәре СССР Фәндәр академияһының «Теоретические основы химической технологии» (ТОХТ) журналында баҫылған.

1980-се йылдарҙан — Башҡортостан һәм Сыуашстандың йәмәғәт-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашыусы^[5].

Өфө сыуаш мәҙәниәте ҡала клубы (1986) һәм «Нарспи» фольклор-этнографик ансамбле, И. Я. Яковлев исемендәге Өфө йәмғиәте (1989 йылдан рәйес), «Дуҫлыҡ» Өфө милли мәҙәниәттәр үҙәге ойоштороу съезы делегаты (1989), Башҡортостан сыуаш мәҙәниәте йәмғиәте (1989–1998 йылдарҙа беренсе рәйес, 1998 йылдан — почётлы рәйес), Бөтә донъя сыуаш милли конгресы ойоштороу съезы делегаты (1992), Оло Совет ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы сыуаш крайҙы өйрәнеүселәр йәмғиәте рәйесе (1994–1997), П. М. Миронов исемендәге Сыуаш йәкшәмбе мәктәбе уҡытыусыһы һәм китапханасыһы (1993–1995) булып тора.

«Шур Адăл» («Ағиҙел») әҙәби берекмәһе, «Суыҡ-Шишмә ауылы сыуаш общинаһы» республика тарихи-мәҙәни үҙәге, «Урал сасси» («Урал тауышы») республика гәзите, З. Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһының сыуаш (хәҙер сыуаш-рус) бүлеге, Башҡортостан Республикаһы халыҡтары Ассамблеяһы (2000 йылдың 3 июнендә ойоштороу съезы делегаты) һәм Башҡортостан сыуаштары Ҡанашы (съезы) төбәк йәмәғәт ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе.

Өфө губернаһында XIX–XX быуаттарҙа эшләгән Сембер сыуаш уҡытыусылар мәктәбен тамамлаусы 150-нән ашыу сығарылыш уҡыусыһының эшмәкәрлеге тураһында материалдар йыйған, сыуаш әҙәбиәте классиктары К. В. Ивановтың һәм Я. Г. Ухсайҙың шәжәрәһен өйрәнгән.

Сыуаш, мари, мордва, башҡорт, татар, рус һәм башҡа халыҡтарҙың күренекле әҙәбиәт, фән, тарих һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре тураһында 23 китап авторы, төҙөүсеһе һәм нәшриәтсеһе. Бер нисә яҙыусының ижади мираҫын һаҡлап ҡалған һәм баҫтырып сығарған, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарының китаптарын нәшер иткән.

Башҡортостан Республикаһы Инженер академияһының ғәмәли ағзаһы (академигы) (1994), Сыуаш Республикаһы Милли фәндәр һәм сәнғәт академияһының почётлы академигы (1994), Сыуаш халыҡ академияһының ғәмәли ағзаһы (2008), сыуаш халыҡ академигы (1997), Рәсәй Тәбиғәт белеме академияһының мөхбир ағзаһы (2011).

• «1941–1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы;
• «Уҡыуҙа айырыуса уңыштары өсөн» көмөш миҙалы (1947);
• БАССР Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы (1968, 1978);
• «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы (1970);
• СССР химия һәм нефть сәнәғәте министрлығының Почёт грамотаһы (1973);
• СССР нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте министрлығының Почёт грамотаһы (1973);
• «СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы» билдәһе;
• СССР юғары белем биреү министрлығының «Эштәге яҡшы уңыштары өсөн» билдәһе;
• «СССР уйлап табыусыһы» билдәһе;
• Өфө ҡалаһының Почёт китабына индерелгән (1973; башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1979);
• «Социалистик ярыш еңеүсеһе» билдәһе (1974, 1976, 1977);
• Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993);
• Сыуаш Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995);
• С. М. Яндуш исемендәге премия лауреаты (2001);
• Рәсәй сыуаштарының Федераль милли-мәҙәни автономияһы Почёт грамотаһы (2001);
• Рәсәй халыҡтары Ассамблеяһы дипломы;
• Башҡортостан сыуаштары Ҡанашы башҡарма комитетының Почёт грамотаһы (2005);
• Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Почёт грамотаһы (2008);
• «Сыуаш халыҡ академияһының атҡаҙанған этномәҙәниәт хеҙмәткәре» почётлы исеме (2009).

2012 йылда Шаран районы Дүртөйлө ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбенә А. А. Кондратьев исеме бирелгән. 2013 йылда мәктәп эргәһендә А. А. Кондратьев музейы асылған^[5].

1. Кондратьев А. А. Нефтьте беренсел эшкәртеү ҡоролмаларын проектлау / А. А. Кондратьев, М. А. Танатаров, М. Н. Әхмәтшина, М. И. Медведева. Уҡыу әсбабы. — М.: Химия, 1975. — 200 б.
2. Кафедра хеҙмәттәре йыйынтығы. Нефть һәм газ технологияһы (фракциялау мәсьәләләре). № 1. 1967., № 2. 1971., № 3. 1975., № 4, 1975.
3. Кондратьев А. А. Слаҡбаш шишмәләре. — Өфө: 1996. — 170 б.
4. Кондратьев А. А. Йөрәккә яҡын исемдәр. — Өфө: 1997. — 236 б.
5. Кондратьев А. А. Семберҙән килгән яҡтылыҡ. — Өфө: 1998. — 300 б.
6. Кондратьев А. А. Прасковья Коринаның изге тирәлеге. — Чебоксары: 2001. — 320 б.
7. Кондратьев А. А. Эшпайҙар — Көкшамарҙан музыканттар һәм композиторҙар. — Өфө: 2003. — 256 б.
8. Кондратьев А. А. Юртов — мордва халҡының беренсе мәғрифәтсеһе. — Өфө: 2004. — 136 б.
9. Кондратьев А. А. Тик музыка ғына… — Өфө, 2008. — 146 б.
10. Кондратьев А. А. Мари ғалимы һәм мәғрифәтсеһе В. М. Васильев. — Өфө: 2009. — 172 б.
11. Кондратьев А. А. Һайланма хеҙмәттәр. Өфө, 2012. — 528 б.
12. Кондратьев А. А. Ғалим-мәғрифәтсе Павел Миронов. Өфө: Китап, 2012. — 128 б., һүрәтле.
13. Сыуаш халҡының тарихы һәм теле буйынса хрестоматия / Төҙөүсе Кондратьев А. А. — Өфө: 1996. — 160 б.
14. Башҡортостан Республикаһы сыуаш мәҙәниәте йәмғиәте документтары йыйынтығы (1986–1996). Беренсе өлөш. / Төҙөүсе А. А. Кондратьев — Өфө: 1996. — 196 б.
15. Иван Яковлев — күренекле сыуаш мәғрифәтсе-педагогы / Төҙөүсе А. А. Кондратьев — Өфө: 1998. — 238 б.
16. Сыуаш мәҙәниәте һәм тарихын тикшереүселәр / Төҙөүсе А. А. Кондратьев — Өфө, 1998. — 278 б.
17. Гурий Комиссаров — тыуған яҡты өйрәнеүсе һәм мәғрифәтсе / Төҙөүсе А. А. Кондратьев — Өфө: 1999. — 525 б.

СССР Фәндәр академияһының «Теоретические основы химической технологии» (ТОХТ) журналында баҫылған мәҡәләләре:

1. Кондратьев А. А. Ҡатмарлы (өҙлөкһөҙ ҡатнашма) ҡыуыу һәм ректификациялау // ТОХТ. Т. 3, № 1. 1969.
2. Кондратьев А. А. Дискрет-өҙлөкһөҙ ҡатнашманы айырыу өсөн ректификация колоннаһын иҫәпләү // ТОХТ. Т. 4, 1970.
3. Кондратьев А. А. Төрлө туҡланыу һәм һайлап алыу менән колоннала өҙлөкһөҙ ҡатнашма ректификацияһын иҫәпләү // ТОХТ, Т. 6, № 3. 1972.
4. Кондратьев А. А. Өҙлөкһөҙ ҡатнашмалар ректификацияһының математик моделдәрен сағыштырыу // ТОХТ. Т. 8, № 6. 1974.
5. Кондратьев А. А. Идеаль булмаған ҡатнашмалар ректификацияһының айырым осраҡтары / А. А. Кондратьев, Л. Я. Серафимов, Л. Н. Фролова // ТОХТ. Т. 9, № 3. 1975.