Күмәс (һырт)

Һырт субмеридиональ йүнәлештә (көньяҡ-көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа тиклем) Учалы районы буйлап Илсеғол ауылы киңлегенән алып Ҡорама ауылының киңлегенә тиклем яҡынса 13—14 километрға һуҙылған. Уның шартлы сиктәре — көнбайышта Уй йылғаһы (Тоболдың һул ҡушылдығы) һәм көнсығышта Мейәс йылғаһы (Иҫәттең уң ҡушылдығы) үҙәндәре. Һырттың киңлеге яҡынса 2 километр^[1].

Тау түбәләренең абсолют бейеклеклеге 600—700 метр. Иң бейек нөктәһе — һырттың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан Оло Күмәс тауы (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 709 м, ҡайһы берәүҙәр 708 м тип иҫәпләй). Һырт буйлап биш төп түбә асыҡ күренә. Һырттың көньяҡ өлөшөнөң көнсығыш битләүендә бер нисә ҡалҡыулыҡ бар^[2][3].

Күмәс тау һырттары түбәнге һәм урта девон осоро (палеозой (рус.)баш. дәүере) осорона ҡараған ултырма тоҡомдарынан тора^[1].

Һырттың ландшафты Көньяҡ Уралдың тау урман-далаһына хас. Ҡырҙары ҡайын урмандары, һирәк урмандар һәм болонло дала үҫемлектәренең киң участкалары менән ҡапланған (төрлө ҡыяҡлы үлән далалар). Һырттың үҙәк күсәр һыҙығына яҡын таш һибелмәләре һәм емерелгән ҡая фрагменттары осрай. Тупраҡ ҡатламы урман аҫтындағы һоро тау-урман тупрағынан һәм дала участкалары йыуылған ҡара тупраҡтан тора^[2].

Һырттың уңайлы урынлашыуы уны килеү күреүселәр өсөн уңыйлы. Көнсығыш итәге буйлап Мейәс (Силәбе өлкәһе) һәм Учалы (Башҡортостан) ҡалаларын тоташтырыусы автомобиль һәм тимер юлдар үтә^[1].

Һырттың атамаһы башҡорт телендәге «күмәс» һүҙе менән бәйле. Тау формаһын күмәс икмәккә оҡшаған. Атамаһы икмәк изделиеһы менән метафорик сағыштырыу булып тора^[4][5].