Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Низаметдинов фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Салауат Әхмәҙей улы Низаметдинов (рус. Салават Ахмадиевич Низаметдинов; 1957 йылдың 3 марты, Миндәк (Учалы районы), Башҡорт АССР-ы — 2013 йылдың 29 июле, Өфө) — советский һәм Рәсәй композиторы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Композиторҙар союзы рәйесе (2005—2009), СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1983)[3].

Биографияһы

1957 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Миндәк ҡасабаһында күп балалы шахтер ғаиләһендә тыуған[4]. Тыумыштан һуҡыр, ете йәшендә Өфөләге 28-се һуҡыр һәм насар күреүсе балалар мәктәп-интернатына уҡырға инә[4]. Унда хорҙа йырлай, баян, домра, кларнет, труба уйнарға өйрәнә[4].

11 йәшендә уны 1-се балалар музыка мәктәбенең филиалына һуҡыр баянсы һәм композитор Н. Я. Инякин класына ҡабул итәләр[5]. Артабан Өфө сәнғәт училищеһында уҡый. 1977—1982 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында (доцент Е. Н. Земцовтың композиция класы) шөғөлләнә, уны 1982 йылда тамамлай[6][4].

1979 йылда Прагала үткән һуҡыр композиторҙарҙың халыҡ-ара конкурсында А. Блок шиғырҙарына яҙылған романстары өсөн өсөнсө премия, 1988 йылда Ника Турбина шиғырҙарына «Черновик» вокаль циклы өсөн икенсе премия ала[4]. 1982 йылда диплом эше булараҡ башҡорт телендә «Салауат менән әңгәмә» вокаль симфонияһын (Ә. Атнабаев шиғырҙарына һәм халыҡ тексттарына) тәҡдим итә[3].

Институттан һуң Мәскәү дәүләт музыкаль-педагогия институтының (хәҙер Рәсәй музыка академияһы) аспирантураһына профессор Г. И. Литинскийға уҡырға инә, уға до-минорлы ҡыллы квартетты бағышлай[4].

1983 йылда СССР Композиторҙар союзына инә[4]. 1988 йылда «Салауат менән әңгәмә» вокаль симфонияһы өсөн СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең алтын миҙалы менән бүләкләнә[4]. 1989 йылда режиссер Ренат Нуруллин саҡырыуы буйынса яҙыусы Һәҙиә Дәүләтшина яҙмышы тураһында «Һәҙиә» фильмына музыка һәм йырҙар яҙа[7].

1992—1998 йылдарҙа — «Салауат» ижад үҙәге директоры. 2000 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт академияһында уҡыта. 2005—2009 йылдарҙа Башҡортостан Композиторҙар союзын етәкләй[3].

2013 йылдың 29 июлендә вафат була, Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән[4].

Ғаиләһе

Өс тапҡыр өйләнгән, дүрт балаһы бар.

Ижады

С. Ә. Низаметдинов ҙур мираҫ ҡалдырған: опералар, симфониялар, хорҙар, романстар, драма спектаклдәренә музыка, ике йөҙҙән ашыу эстрада йыры, фильмдарға музыка[4].

Уның ижадында үҙәк урынды опералар биләй, уларҙа ул аңлы рәүештә милли тематиканан бөтә кешелек фәлсәфәүи проблемаларға күсә, камералыҡты һәм симфонизацияны көсәйтә, режиссер театры алымдарын ҡуллана[6]. Ете операның алтауы урыҫ телендә яҙылған, был башҡорт операһының билингвальлығы тип билдәләнә[6].

Төп опералары:

  • «Ҡара һыуҙар» (1986, композиторҙың Мостай Кәримдың шул уҡ исемле поэмаһы буйынса либреттоһы). Концерт башҡарыуы — 1986 йыл ноябре (Саранск), театр премьераһы — 1989 йыл 30 март (Өфө)[6]. Беренсе башҡорт камера операһы (хәрби темаға);
  • «Ай тотолған төндә» (1996) Мостай Кәрим трагедияһы буйынса;
  • «Memento!» («Иҫтәлек!») (2000, Р. М. Ғәлиев һәм Р. З. Хәнтимиров либреттоһы). Опера мең йыллыҡҡа арналған, «Рәссам һәм власть», «Рәссам һәм күпселек» темаларын күтәрә. Премьераһы — 2000 йыл 29 октябрь[6];
  • Рок-опера «Мөхәббәт йондоҙо» (2002/2004);
  • Мюзикл «Половинки» (2004)[6];
  • «Нәки» (2009, Р. М. Ғәлиев либреттоһы А. А. Саҡаев драмаһы буйынса). Пәйғәмбәр тыуыуы тураһында мистик милли сюжетҡа мөрәжәғәт[6];
  • «Тормош геометрияһы» (2012) — ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тураһында камера моноопераһы[6];
  • «Миңә һин нисек оҡшайһың!?» (2013) — мөхәббәт тураһында трагикомедия, композиторҙың һуңғы әҫәре[6].

Операларында С. Ә. Низаметдинов режиссер Рөстәм Ғәлиев менән әүҙем хеҙмәттәшлек иткән, ул уның дүрт операһын һәм мюзиклын ҡуйған. Был хеҙмәттәшлек Башҡортостанда «режиссер театры» барлыҡҡа килеүгә килтерә, бында пластик һәм мизансцена хәл итәүҙәре партитурала алдан «программалаштырылған»[6].

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

  • Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988/1989)[3];
  • Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2003)[4];
  • Ғ. Сәләм исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1988)[4];
  • Рәсәй Композиторҙар союзының Д. Д. Шостакович исемендәге премияһы лауреаты (2007) — «Memento» операһы өсөн[8];

- «Филантроп» халыҡ-ара премияһы лауреаты (2006)[3].

Хәтер

  • 2014 йылдың апрелендә Мәскәү композиторҙар йортоноң Ҙур концерт залында Салауат Низаметдинов иҫтәлегенә студенттар фестиваль-конкурсы үтә[4].
  • Өфөләге «Инеш» нәшриәтендә уның «Салауат. Тәүбә» китабы баҫылып сыға (авторы — Виктория Симонова)[9].
  • 2015 йылда Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжына Салауат Низаметдинов исеме бирелә[10].
  • 2016 йылда композитор ҡәберенә Рөстәм Саҡаев эшләгән Салауат Низаметдинов һүрәте төшөрөлгән ҡәбер ташы ҡуйыла[4].
  • 2017 йылдың мартында Учалы сәнғәт һәм мәҙәниәт колледжында композитор Салауат Низаметдинов исемендәге музей асыла.
  • 2022 йылда Өфөләге 28-се мәктәп-интернат бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
  • 2023 йылда Өфөнөң Ленин урамы, 162-се йорт фасадында, композитор 1997—2003 йылдарҙа ғаиләһе менән йәшәгән урында, мемориаль таҡтаташ ҡуйыла[11].
  • 2023 йылда Өфөлә республиканың алдынғы коллективтары ҡатнашлығында композитор иҫтәлегенә концерт үтә[11].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ Три жены и музы Салавата Низаметдинова. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2007, 26 февраль (рус.) (Тикшерелеү көнө: 4 март 2017)
  2. ↑ Деревенский роман. «Комсомольская правда» — Уфа. Официальный сайт, 2011, 13 февраль (рус.) (Тикшерелеү көнө: 4 март 2017)
  3. ↑ 1 2 3 4 5 НИЗАМЕТДИНОВ Салават Ахмадеевич. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Аралбаева Лейла. Салават Низаметдинов — композитор, писавший музыку сердцем. ИА «Башинформ» (3 март 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026. Архивировано 10 июль 2025 года.
  5. ↑ О Салавате Низаметдинове. sabitov-school.ru. Детская музыкальная школа № 1 имени Наримана Сабитова. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Галина Г. С. (2017). «Оперное творчество Салавата Низаметдинова в контексте национальной культуры (к 60-летию со дня рождения)». Проблемы востоковедения (3 (77)): 53–56.
  7. ↑ Человек, для которого музыка была жизнью. Республика Башкортостан (6 август 2013). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  8. ↑ В Москве вручили премии имени Шостаковича. ТАСС (19 декабрь 2017). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  9. ↑ Книга «Салават. Исповедь» известного композитора Салавата Низаметдинова издана в Уфе в цифровом виде для незрячих людей. Министерство культуры Республики Татарстан (10 февраль 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  10. ↑ Галинурова Гульфия. В Башкирии музыкальному колледжу присвоили имя композитора Салавата Низаметдинова. UfaCityNews (архив) (10 март 2015). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.
  11. ↑ 1 2 В Уфе установили мемориальную доску выдающемуся композитору Салавату Низаметдинову. ИА «Башинформ» (19 октябрь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 20 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Галина Г. С. Оперное творчество Салавата Низаметдинова в контексте национальной культуры (к 60-летию со дня рождения) // Проблемы востоковедения. — 2017. — № 3 (77). — С. 53–56.
  • Башкирская энциклопедия: в 7 т. Т. 4. Л—О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.
  • Спектор Н. А. Салават Низаметдинов // Композиторы и музыковеды Башкортостана / науч. ред.-сост. Е. Р. Скурко. — Уфа: Китап, 2002. — С. 167–170.

Һылтанмалар

Категориялар