Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы

РУВИКИ интернет-энциклопедияһында Солтангәрәев фамилиялы башҡа кешеләр тураһында мәҡәләләр бар.

Розалиә Әсфәндияр ҡыҙы Солтангәрәева (рус. Розалия Асфандияровна Султангареева; 1955 йылдың 28 марты, Яңы Сәпәш ауылы, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй фольклорсыһы, башҡорт традицион мәҙәниәтен өйрәнеүсе һәм ҡобайырҙар башҡарыусы. Филология фәндәре докторы (2003), М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның Башҡорт фольклоры ғилми-тикшеренеү үҙәге етәксеһе[1][2]. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2025)[3].

Биографияһы

1955 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Яңы Сәпәш ауылында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай[4]. 2003 йылда филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһен ала; диссертацияһының темаһы — «Башҡорт халҡының ғаилә-көнкүреш йола фольклоры»[1].

1982 йылдан Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй: 1991 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 2003 йылдан — төп ғилми хеҙмәткәр, 2007 йылдан — баш ғилми хеҙмәткәр[1]. 2022 йылдан М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның Башҡорт фольклоры ғилми-тикшеренеү үҙәген етәкләй[1][2].

2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2010-сы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтен етәкләй[1].

Ғилми эшмәкәрлеге

Солтангәрәеваның төп тикшеренеү йүнәлештәре — йола, уйын, дини, эпик һәм хореографик фольклор, сәсәнлек традицияһы, башҡорттарҙың мифологияһы һәм этнографияһы. 1982 йылдан фольклор-этнографик экспедицияларҙа ҡатнаша, ә 1986 йылдан уларға етәкселек итә. Экспедициялар Башҡортостанда, шулай уҡ Ҡурған, Һамар, Һарытау һәм Силәбе өлкәләрендә, Пермь крайында үткәрелә[1].

Ул йыйған ялан материалдары башҡорт фольклорының академик баҫмаларында файҙаланыла. Ә. М. Сөләймәнов менән берлектә йола мәҙәниәтенә арналған «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығы һәм уның рус телендәге «Башкирское народное творчество» баҫмаһы томдарын әҙерләй[5].

Ғаилә-көнкүреш йолаларын тикшергәндә Солтангәрәева фольклор менән ритуалды кеше ғүмеренең төрлө осорҙарын оҙатып барған берҙәм комплекс булараҡ ҡарай. Уның хеҙмәттәрендә йола поэзияһының жанрҙар составы, поэтикаһы һәм төҙөлөшө, йоланың һүҙ, музыка һәм этнография өлөштәре араһындағы бәйләнеш өйрәнелә. Айырым тикшеренеүҙәре бейеү фольклорына, халыҡ уйындарына, дини жанрҙарға һәм сәсәнлек традицияларына арналған[5].

2025 йылға уның монографияларҙы, йыйынтыҡтарҙы һәм уҡыу баҫмаларын да индереп иҫәпләгәндә ғилми хеҙмәттәренең һаны 500-ҙән ашҡан[3][5]. 2018—2019 йылдарҙа «Башҡорт фольклоры: семантикаһы, функциялары һәм традициялары» исемле ике томлыҡ хеҙмәте донъя күрә[1][5]. 2026 йылда Солтангәрәева «Башҡорт халыҡ традициялары: ҡиммәттәр һәм хәҙерге практикалар» китабын тәҡдим итә; унда йола текстары һәм аңлатмалар башҡорт һәм рус телдәрендә баҫылған[6].

Сәсәнлек һәм мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеге

Солтангәрәева башҡорт ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәрен башҡара, ҡобайырҙар ижад итә һәм импровизациялай. Уның авторлыҡ әҫәрҙәрендә Башҡортостан тарихы һәм мәҙәниәте, шулай уҡ башҡорт мәҙәниәте эшмәкәрҙәре Мифтахетдин Аҡмулла, Әхмәтзәки Вәлиди Туған, З. Биишева, И. Дилмөхәмәтов һәм Рәми Ғарипов төп темаларҙың береһен тәшкил итә[4][5].

1980-се йылдар аҙағынан ул башҡорт сәсәнлек сәнғәтен тергеҙеү һәм йәш башҡарыусыларҙы әҙерләү менән шөғөлләнә. М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ла Сәсәндәр мәктәбен етәкләй; университет мәғлүмәттәренә ярашлы, мәктәп 2011 йылдан уның етәкселегендә эшләй[3]. Солтангәрәева шулай уҡ фольклор сараларының ғилми консультанты була һәм Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы матди булмаған этномәҙәни мираҫ объекттарын республика реестрына индереү мәсьәләләре буйынса эксперт советы составына инә[7].

Төп хеҙмәттәре

Солтангәрәеваның төп монографиялары, йыйынтыҡтары һәм ул әҙерләгән баҫмалар йола мәҙәниәтенә, халыҡ хореографияһына һәм сәсәнлеккә арналған[1][5]:

  • Башкирский свадебно-обрядовый фольклор. — Өфө, 1994.
  • Семейно-бытовой обрядовый фольклор башкирского народа. — Өфө: Гилем, 1998.
  • Хәтер көйө. Автор үҙе яҙып алған башҡорт халыҡ йырҙары. — Өфө, 2003.
  • Жизнь человека в обряде: фольклорно-этнографическое исследование башкирских семейных обрядов. — Өфө: Гилем, 2006.
  • Башҡорт халыҡ бейеүе (Г. В. Баймырҙина менән берлектә). — Өфө, 2009.
  • Башкирский народный курэш. — Өфө: Китап, 2009.
  • Башҡорт сәсән мәктәбе. — Өфө, 2012.
  • Танцевальный фольклор башкир. — Өфө: Гилем; Башкирская энциклопедия, 2013.
  • Йола — система и нормы жизневедения башкир. — Өфө: Китап, 2015.
  • Башҡорт фольклоры: семантикаһы, функциялары һәм традициялары. 2 томда. — Өфө: Башҡорт энциклопедияһы, 2018—2019.
  • Башҡорт халыҡ традициялары: ҡиммәттәр һәм хәҙерге практикалар. — 2026.

Наградалары һәм маҡтаулы исемдәре

  • Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990)[1].
  • Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1991)[1].
  • Салауат Юлаев ордены (2005)[1].
  • Ҡырғыҙ Республикаһының «Манас» милли академияһы почетлы академигы (2023)[8].
  • Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2025)[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Шакуров Р. З. Султангареева Розалия Асфандияровна. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (5 декабрь 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 Научно-исследовательский центр Башкирского фольклора. Официальный сайт БГПУ им. М. Акмуллы. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 Поздравляем Розалию Султангарееву с присвоением звания Заслуженного деятеля науки Республики Башкортостан. Официальный сайт БГПУ им. М. Акмуллы (5 май 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 Романов В.. В её кубаирах выражена душа народа: к юбилею учёного-фольклориста Розалии Султангареевой  (рус.), Башинформ (28 март 2015).
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 Хакимьянова А. М. (2025). «От обрядового фольклора до возрождения сэсэнства: вклад Р. А. Султангареевой в сохранение культурного наследия Башкортостана». Эпосоведение (2).
  6. ↑ Розалия Султангареева представила новую книгу о традициях башкир в Межвузовском студенческом кампусе. Официальный сайт БГПУ им. М. Акмуллы (10 февраль 2026). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  7. ↑ Сегодня исполняется 70 лет учёному-фольклористу Розалии Асфандияровне Султангареевой. Республиканский центр народного творчества Республики Башкортостан (28 март 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.
  8. ↑ Розалия Султангареева стала почётным академиком Национальной академии «Манас» Кыргызской Республики. Ватандаш (21 июнь 2023). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 9 сентябрь 2026.

Һылтанмалар

Категориялар