Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Халыҡ-ара туған телдәр көнө

Халыҡ-ара туған телдәр көнө (рус. Международный день родного языка; ингл. (англ. International Mother Language Day) — йыл һайын 21 февралдә бөтә донъяла тел һәм мәҙәниәт төрлөлөгөн пропагандалау маҡсатында билдәләнгән халыҡ-ара көн[1]. Байрам ЮНЕСКО тарафынан 1999 йылда иғлан ителгән.

Тарихы

1952 йылда Бангладеш

1952 йылдың 21 февралендә хәҙерге Бангладештың (ул саҡтағы Көнсығыш Пакистан) баш ҡалаһы Даккала булған фажиғәле ваҡиғаларҙан килеп сыға[2]. Шул көндө бенгаль телен Пакистандың рәсми телдәренең береһе тип таныу өсөн демонстрацияға сыҡҡан студенттарға полиция ут аса. Бенгал теле хәрәкәте тип аталған был ваҡиғалар лингвистик хоҡуҡтар һәм үҙбилдәләнеш өсөн көрәш символына әйләнә.

ЮНЕСКО ҡарары (1999—2000)

1999 йылдың ноябрендә ЮНЕСКО-ның Генераль конференцияһының 30-сы сессияһында 21 февралде Халыҡ-ара туған телдәр көнө тип иғлан итеү тураһында ҡарар ҡабул ителә[2]. 2000 йылдан алып был көн бөтә донъяла йыл һайын билдәләнә. 2007 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы үҙенең 61/266 резолюцияһында ағза дәүләттәрҙе донъя халыҡтары ҡулланған бөтә телдәрҙе һаҡлауға һәм яҡлауға булышлыҡ итергә саҡыра[3].

Маҡсаттары һәм бурыстары

ЮНЕСКО телдәрҙең мәҙәни мираҫты һаҡлау, мәғарифты алға ебәреүҙең һәм тыныслыҡты тәьмин итеүҙең мөһим ҡоралы булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Тел төрлөлөгөн һаҡлау мәҙәниәт-ара диалогҡа, үҙ-ара аңлашыуға булышлыҡ итә. Теләһә ниндәй телдең юғалыуы кешелектең мәҙәни һәм интеллектуаль мираҫының үҙенсәлекле өлөшөн юғалтыу тигәнде аңлата[2].

Байрамдар итеү һәм йолалары

Был көндө бөтә донъяла төрлө саралар үткәрелә: конференциялар, семинарҙар, фестивалдәр, күргәҙмәләр, әҙәби уҡыуҙар, конкурстар, туған телдәрҙе һәм мәҙәниәттәрҙе пропагандалауға йүнәлтелгән белем биреүҙең программалары.

ЮНЕСКО үткәргән саралары

Йыл һайын ЮНЕСКО Халыҡ-ара туған телдәр көнөнә арналған глобаль саралар ойоштора, улар аныҡ темаға йүнәлтелгән. Был саралар тел төрлөлөгө мәсьәләләрен аңлауҙы арттырыу һәм уны һаҡлау өсөн тырышлыҡ һалыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Күп телле белем биреүгә айырым иғтибар бирелә[2].

Халыҡ-ара туған тел көнө темалары
Йыл Тема
2011 Телдәрҙе һаҡлау һәм үҫтереүҙе дәртләндереү, шулай уҡ лингвистик күптөрлөлөктө һаҡлау өсөн мәғлүмәти-коммуникация технологиялары
2012 Инклюзив белем биреү мәнфәғәтендә күп теллелек
2013 Туған телдә уҡытыу өсөн китап[4]
2014 Глобаль гражданлыҡ мәнфәғәтендә урындағы телдәр: иғтибар үҙәгендә — фән[5]
2015 Тел аша һәм тел ярҙамында инклюзив белем биреү. Телдәр — мөһим![6]
2016 Белем биреү сифаты, уҡытыу теле(тәре) һәм уҡыу һөҙөмтәләре[7]
2017 Күп телле белем биреү нигеҙендә тотороҡло киләсәк[8]
2018 Тотороҡло үҫеш маҡсаттарына ирешеү сиктәрендә лингвистик күптөрлөлөктө һаҡлау һәм күп теллелекте алға этәреү[9]
2019 Ерле халыҡтар телдәре тотороҡло үҫеш, тыныслыҡ төҙөү һәм яраштырыу өсөн мөһим[10]
2020 Сикһеҙ телдәр[10]
2021 Инклюзив белем биреү һәм йәмғиәт мәнфәғәтендә күп теллелекте үҫтереү[11]
2022 Күп телле уҡытыу өсөн технологиялар ҡулланыу: саҡырыуҙар һәм мөмкинлектәр[12]
2023 Күп телле белем биреү — белем биреүҙе трансформациялауҙың зарур шарты[13]
2024 Күп телле белем биреү — быуындар араһында уҡытыуҙың терәге[14]
2025 Телдәр әһәмиәтле: Халыҡ-ара туған тел көнөнөң 25 йыллығын байрам итеү (күп телле белем биреүҙә йәштәрҙең роле)[1]

Рәсәйҙә халыҡ-ара туған телдәр көнө

Рәсәйҙә лә йыл һайын Халыҡ-ара туған тел көнө билдәләнә. Илдә 190-дан ашыу этник төркөм йәшәй, яҡынса 280 тел һәм диалект ҡуллана[15]. Байрамда Рәсәй халыҡтары телдәрен яҡлау һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән туған тел дәрестәре, диктанттар, милли мәҙәниәт фестивалдәре, концерттар, фәнни конференциялар, түңәрәк өҫтәлдәр үткәрелә[9]. Айырым иғтибар, юғалыу хәүефе аҫтында булған төп халыҡтар телдәрен һаҡлауға бирелә[10].

undefined

2018 йылдың октябрендә Рәсәй Президенты Владимир Путин «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телдәрен һаҡлау һәм өйрәнеү фондын булдырыу тураһында»ғы 611-се Указға ҡул ҡуйҙы. Фонд рәсми рәүештә 2019 йылдың 21 февралендә, Халыҡ-ара төп халыҡтар телдәре йылында теркәлгән[16]. Фондтың төп маҡсаттары — илдең бөтә төбәктәрендә туған телдәрҙе өйрәнеүгә ярҙам итеү, уҡытыусылар әҙерләү, дәреслектәр һәм һүҙлектәр сығарыу[17].

2022 йылға ҡарата Рәсәй дөйөм белем биреүҙең системаһында 100-ҙән ашыу тел өйрәнелә: 24 тел уҡытыла, тағы ла 81 тел айырым предмет булараҡ йәки теләк буйынса уҡытыла[18]. Яҡынса 150 тел Рәсәй граждандары өсөн туған тел булып тора, уларҙан 37-һе Рәсәй Федерацияһының төрлө республикаларында рәсми статусҡа эйә.

Рәсәйҙә 2025—2026 йылдарға тел сәйәсәте өлкәһендәге башланғыстарҙың береһе булып Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында яңы закон эшләү тора, унда телдәрҙең рәсми дәүләт реестры буласаҡ. 2026 йылда Рәсәй халыҡтары телдәре көнөн булдырырға һәм уны йыл һайын 8 сентябрҙә, Рәсүл Ғамзатовтың тыуған көнөндә билдәләргә, 2026 йылда туған телдәрҙә уҡыуҙы хуплау өсөн «Балалар китабы картаһы» программаһын башлап ебәрергә тәҡдим ителде[19].

БМО телдәре көндәре

Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы шулай уҡ алты рәсми тел көнөн билдәләй, һәр береһе БМО-ның рәсми телдәренең береһенә арнала. Был көндәр ойошма эсендә һәм бөтә донъяла мәҙәни төрлөлөктө һәм күп теллелекте пропагандалау өсөн тәғәйенләнгән[1].

  • 20 март — француз теле көнө;
  • 20 апрель — Ҡытай теле көнө;
  • 23 апрель — Инглиз теле көнө;
  • 23 апрель — Испан теле көнө;
  • 6 июнь — Рус теле көнө;
  • 18 декабрь — Ғәрәп теле көнө.

Бөтә донъя буйынса телдәр статистикаһы

Төп мәҡәлә: Һөйләшеүселәр һаны буйынса телдәр исемлеге Ethnologue мәғлүмәттәре буйынса, донъяла 7 меңдән ашыу тере тел бар[20][21], әммә күптәре юғалыу хәүефе аҫтында.[2] Донъя халҡының 40 проценты үҙҙәре һөйләшкән йәки аңлаған телдә белем ала алмай[1].

2025 йылға ҡарата туған телдә һөйләшеүселәр һаны буйынса донъяла иң ҙур телдәр:

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 Международный день родного языка. Организация Объединенных Наций. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 Международный день родного языка. ЮНЕСКО. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  3. ↑ Резолюция, принятая Генеральной Ассамблеей 16 мая 2007 года. docs.un.org (16 май 2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  4. ↑ International Mother Language Day 2013. SIL International. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  5. ↑ On International Day, UN urges support for 'Mother Tongue' instruction. UN News (21 февраль 2014). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  6. ↑ International Mother Language Day 2015: Inclusion through education. SIL International. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  7. ↑ INTERNATIONAL MOTHER LANGUAGE DAY (IMLD) 2016 (26 февраль 2016). 2 февраль 2026 тикшерелгән.
  8. ↑ Katharina Kandt. Observance of the International Mother Language Day - General Assembly of the United Nations (22 февраль 2017). 2 февраль 2026 тикшерелгән.
  9. ↑ 1 2 Международный день родного языка. Досье. ТАСС (20 февраль 2018). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  10. ↑ 1 2 3 Международный день родного языка — Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО. Комиссия Российской Федерации по делам ЮНЕСКО (21 февраль 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  11. ↑ Fostering multilingualism for inclusion in education and society: webinar report on the occasion of the 2021 International Mother Language Day’s celebration. Unesdoc (19 февраль 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  12. ↑ Zahadin Omar. International Mother Language Day - 21 February 2022 - AILA (21 февраль 2022). 2 февраль 2026 тикшерелгән.
  13. ↑ Международный день родного языка. ДНКНСК. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  14. ↑ International Mother Language Day – 21 February. European Centre for Modern Languages (ECML) (21 февраль 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  15. ↑ 277 языков и диалектов используют народы России. Министерство науки и высшего образования Российской Федерации (21 февраль 2021). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  16. ↑ Указ Президента РФ от 26.10.2018 N 611 "О создании Фонда сохранения и изучения родных языков народов Российской Федерации". КонсультантПлюс. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  17. ↑ В России создали фонд поддержки языков коренных народов. ТАСС (29 ғинуар 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  18. ↑ СВФУ: II Федеральная олимпиада школьников по родным языкам и литературе народов России расширена до 27 языков. www.s-vfu.ru (16 сентябрь 2022). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  19. ↑ Заседание Совета по реализации госполитики в сфере поддержки русского языка и языков народов России. Правительство России (5 июнь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  20. ↑ The world. 2 февраль 2026 тикшерелгән.
  21. ↑ Статистика языков мира 2025: данные Ethnologue. Грамота.ру (26 декабрь 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.
  22. ↑ Ranked: The World’s Most Spoken Languages in 2025. Visual Capitalist (24 ғинуар 2025). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 2 февраль 2026.

Һылтанмалар

Категориялар