Мәлих Харис

М. Харисов 1915 йылдың 14 ғинуарында (яңы стиль буйынса 27 ғинуарында) Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Яңы Ҡотой ауылында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районы) ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Иртә етем ҡалған: атаһы Малихҡа дүрт йәш сағында вафат була. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Һуңынан ғаилә Үрмәт ауылына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Илеш районы) күсеп китә, бында бала сағында мал көтөүсе булып эшләй. Ошонда ете синыф тамамлай һәм Өфөгә юллана, унда кооператив техникумына уҡырға инә.

Техникумды 1937 йылда тамамлағас, К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер — Өфө фән һәм технологиялар университеты) тел һәм әҙәбиәт факультетына уҡырға инә. Институтты 1941 йылда тамамлай.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән Малих Харисов Ҡыҙыл Армия сафына алына. Алыштарҙа ҡатнаша, яралана. Командирҙар курсын тамамлап, офицер дәрәжәһе ала. 1944 йылдың 14 мартында һәләк була. Бер мәғлүмәттәр буйынса, һәләк булған урын — Калинин өлкәһе Пустошка районы (хәҙер — Псков өлкәһе)^[1], икенселәре буйынса — Украинаны азат итеү өсөн барған һуғыштарҙа батырҙарса һәләк була^[2].

Матбуғатта 1934 йылдан баҫыла башлай. Өфөлә уҡыған йылдарында уның шиғырҙары республика гәзит-журналдарында «М. Харис» ҡултамғаһы менән баҫылып тора. 1941 йылға лирик шағир булып формалаша, уның ижадында рус, көнсығыш һәм башҡорт шиғриәте традициялары үрелеп бәйләнгән. Шағирҙың әҫәрҙәре афористиклығы, лиризмы һәм эмоционаллеге менән айырылып тора.

Малих Харистың һуғышҡа тиклемге лирикаһы патриотизм хисе менән һуғарылған. Был осор әҫәрҙәре араһында — «Мин һөйәм» (1937), «Тыуған ауылда», «Өфө менән һаубуллашыу» (икеһе лә — 1940) шиғырҙары. Һуғыш йылдарында Малих Харистың шиғри ижадында совет яугирҙәренең батырлығы йырлана. Хәрби әҫәрҙәргә «Партизан анты» (1942), «Онотмаһын мине Тыуған ил», «Хат», «Батыр тураһында баллада» (бөтәһе лә — 1943) һәм башҡалар инә.

М. Харис тәржемә эше менән дә шөғөлләнгән. Ул М. Ю. Лермонтовтың айырым әҫәрҙәрен һәм Ә. Навоиҙың «Фәрхәд менән Ширин» поэмаһынан өҙөктәрҙе башҡорт теленә тәржемә иткән.

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын 1941 йылда тамамлағандан һуң, М. Харисов Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, мәктәптә уҡытыу эшенә тотонорға өлгөрмәй.

М. Харис Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә Ҡыҙыл Армия сафына алынған башҡорт яҙыусылары һәм шағирҙарының береһе була. Уның һуғыш осоро шиғырҙары йыйынтыҡтарға һәм әҙәбиәт дәреслектәренә индерелгән^[2].

М. Харистың әҙәби мираҫына шиғырҙар, поэмалар һәм тәржемәләр инә. Шиғырҙарҙың тәүге йыйынтығы «Йөрәк тауышы» 1944 йылда Өфөлә, шағир вафат булғандан һуң, донъя күрә. 1967 йылда Башҡортостан китап нәшриәте Башҡортостандың халыҡ шағиры Н. Нәжми баш һүҙе менән «Һайланма лирика» китабын сығара. 1981 йылда «Йәшлек — шат ғүмер шишмәһе» исемле йыйынтығы донъя күрә, уға шиғырҙар һәм иҫтәлектәр ингән. Шағирҙың иң яҡшы шиғырҙары рус телендәге тәржемәлә 1974 йылда «Башҡорт лирикаһы өлгөләре» серияһында баҫылып сыҡҡан. Малих Харистың әҫәрҙәре хрестоматияларға, әҙәбиәт дәреслектәренә, белешмәләргә һәм алты томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы»на индерелгән. Шағирҙың шиғырҙарына йырҙар ижад ителгән.

М. Харистың әҫәрҙәре хрестоматияларға һәм әҙәбиәт дәреслектәренә индерелгән. Шағир тураһында мәҡәләләр Башҡорт энциклопедияһының етенсе томында, «Совет Башҡортостаны яҙыусылары» һәм «Башҡорт ере яҙыусылары» белешмәләрендә урын алған.