Ҡарғыш (фольклор)

Ҡарғыш һүҙҙең тылсым көсөнә ышаныуға бәйле архаик, шул иҫәптән исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа. Традицион мәҙәниәттә ҡысҡырып әйтелгән теләк асыу йәки ғәйепләү белдереү генә түгел, ә кешегә, коллективҡа йәки ваҡиғаға тәьҫир итеү сараһы булараҡ та ҡарала алған.

Ҡарғыш шиғри һәм сәсмә формала йәшәй. Шиғри текстар ритмик төҙөлөшө, айырым юлдарҙың ҡабатланыуы һәм тороҡло образдарҙы ҡулланыу менән айырылып тора. Сәсмә ҡарғыштар, ғәҙәттә, ҡыҫҡа теләктәр, өндәштәр йәки тылсымлы һүҙ формулалары рәүешендә була.

Ҡарғыш адресатҡа бәлә, үлем, ауырыуҙар, хәйерселек, уңышһыҙлыҡтар, яңғыҙлыҡ йәки ғаилә ыҙғыштары килтереү маҡсатында әйтелә. Башҡорт фольклорында, мәҫәлән, түбәндәге ҡарғыш билдәле:

Ирҙән ҡалғыр, Ирҙән ҡалғыр! Ата ҡаҙҙан ҡалған Инә ҡаҙҙай ҡаңғыр!

Конкрет кеше генә түгел, ә кешеләр төркөмө, ырыу, халыҡ, һуғыш йәки башҡа бәлә-ҡаза ла ҡарғыш объекты була ала. Фольклор текстарында ҡарғыш йыш ҡына тәртип нормаларын боҙоу, ғәҙелһеҙлек, ғаилә конфликты йәки үпкә-рәнжеү менән бәйле.

Ҡарғыш мотивы иң сағыу сағылышын башҡорт мифологик бәйетендә — «Саҡ-Суҡ»та тапҡан, уның сюжеты шулай уҡ татар һәм суваш фольклорында ла таралған. Сюжет нигеҙендә әсәһе йәки атаһы асыу менән бәләкәй генә шуҡлыҡтары өсөн ҡарғаған ике бала тарихы ята. Ҡарғағандан һуң балалар ҡошҡа әүерелә һәм өйҙән осоп китә; уларға бер-береһе менән осрашырға һәм ата-әсәләренә ҡайтырға яҙмай^[2].

Тикшеренеүселәр бәйет варианттарында әсә ҡарғышының ике төрөн билдәләй:

• осраҡлы — әсәнең асыу өҫтөндә йәки байҡамаҫтан, балаларға ысынлап зыян итеү маҡсаты булмайынса әйткән ҡарғышы;
• аңлы — тылсымлы ритуалдар, әйтеү шарттары һәм ваҡыты менән көсәйтелә торған аңлы ҡарғыш.

Айырым варианттарҙа ҡарғыш изге йәки мөһим ваҡытта, айырыуса Рамаҙан айында әйтелә, бу уға айырыуса көс бирә. Ҡайһы бер текстарҙа ҡарғыштың тәьҫире юғары көстәр тарафынан нығытыла. Шулай уҡ балаларҙы атаһы, ата-әсәһе икеһе лә йәки үгәй әсә ҡарғаған варианттар ла осрай^[3].

«Саҡ-Суҡ» мотивы ата-әсә ҡарғышының төрлө көсө тураһындағы ҡараштар менән бәйле. Башҡорт традицияһында әсә ҡарғышы балаға имҙерткән күкрәк һөтө менән йомшара, ә ата ҡарғышы айырыуса көскә эйә тип һаналған. Бәйеттең ҡайһы бер варианттарында бу традицион модель боҙола: әсә ҡарғышы һөт менән йомшармай, киреһенсә, уны әйтеү шарттары һәм тылсымлы нығытыу арҡаһында кире ҡайтарғыһыҙ төҫ ала.

Сюжеттың үҙенсәлеге шунда: ҡарғыш балаларға ла, ата-әсәнең үҙенә лә бөрөлә. Әсә йәки ата әйткән һүҙҙәрен кире ала алмай, ә балаларҙан айырылыу уйланылмаған йәки аңлы ҡарғыш өсөн язаға әүерелә. Шулай итеп, мотив бер үк ваҡытта тылсымлы, этиологик һәм әхләки-дидактик функцияларҙы үтәй: Саҡ һәм Суҡ ҡоштарының сығышын аңлата һәм балаларға ҡарата уйланылмаған ҡарғыштарҙан киҫәтә.

Ҡарғыш әйтеү махсус хәрәкәттәр менән оҙатылып барырға мөмкин булған. Башҡорт фольклор традицияһына ярашлы, йоланы башҡарыусы — ғәҙәттә, бер йәки бер нисә ҡатын-ҡыҙ — яланға сыҡҡан йәки тау башына менгән һәм сәстәрен туҙҙырып, үҙен-үҙе ҡосаҡлап, аяҡтарын ишеп, ҡысҡырып ҡарғыш һүҙҙәрен әйткән^[1].

Ҡарғыш әйтеү урыны һәм ваҡыты менән бәйле сикләүҙәр булған. Айырыуса, уны өйҙә һәм ҡояш ҡалҡҡанда әйтергә ярамай тип һаналған. Бындай тыйыуҙар һүҙ тәьҫире айырыуса ҡурҡыныс булыуы мөмкин булған арауыҡ һәм ваҡыт шарттары тураһындағы ҡараштарҙы сағылдыра.

Башҡорт традицияһында ата-әсә ҡарғышына айырыуса ҙур мәғәнә бирелгән. Мәҡәлдәрҙә һәм тороҡло ғибәрәләрҙә ата ҡарғышының көсө һыҙыҡҡа алынған, ә әсә ҡарғышы күкрәк һөтө менән йомшартылған тип ҡабул ителергә мөмкин булған.

Ҡарғыш тәьҫирен булдырмау йәки кире ҡағыу өсөн махсус формулалар ҡулланылған, улар башҡорт традицияһында «ҡарғыш ҡайтарыу» тип аталған. Уларға түбәндәгеләр инә:

• «Ҡарғышың — ҡара башыңа!»;
• «Ҡарғаған ауыҙыңа ҡарға оялаһын!».

Бындай формулалар кире теләкте уны әйткән кешенең үҙенә йүнәлтергә йәки ҡарғышты күҙҙә тотолған көсөнән мәхрүм итергә тейеш булған^[4].

Ҡарғыштың ҡара-каршыһы булып алғыш — изге теләктәр жанры һанала. Алғыштар бәхет, именлек, муллыҡ һәм уңыш саҡырыу өсөн әйтелә. Мәҫәлән, башҡорт традицияһында уңыш муллығы һәм ҡорт ғаиләләрен арттырыу өсөн теләктәр булған:

Сологоң ҡотло булһын, күс артынан күс ҡунһын!

Ҡарғыш һәм алғыш йола фольклорының ҡара-каршы ҡуйылған жанрҙары: беренсеһе зыян теләү менән, икенсеһе — яҡшылыҡ, изгелек теләү менән бәйле^[4].

Хәҙерге башҡорт телендә күп ҡарғыштар тәүге тылсымлы көсөн юғалтып, күбеһенсә эмоциональ биҙәлгән ирешеү-әрләү һүҙҙәре йәки ымлыҡ һүҙ формулалары дәрәжәһендә ҡулланыла. Уларға, мәҫәлән, «ер йотҡор», «ҡороғор» һәм «муйының сыҡҡыр» кеүек һүҙҙәр инә^[1].