Һаҡмар (йылға)
Һаҡмар (рус. Сакмара) — Рәсәйҙең Көньяҡ Урал төбәгендәге йылға, Яйыҡтың уң ҡушылдығы. Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе аша аға. Оҙонлоғо — 798 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 30 200 км². Уралтау һыртынан башлана, Ырымбур янында Яйыҡҡа ҡоя[1].
Географик урыны
Үрге ағымында киң тау үҙәне буйлап көньяҡҡа аға. Йылайыр яйлаһын уратып, тәрән тарлауыҡ аша үтә һәм көнбайышҡа борола. Йылға буйында Ҡыуандыҡ ҡалаһы урынлашҡан[1].
Үрге ағымында йылғаға текә ярҙар, тар террасалар һәм ташлы йырҙа хас; киңлеге 10—25 м. Йырҙала тупһалар һәм тау тоҡомдары сығып ятҡан урындар күп. Урта һәм түбәнге ағымында үҙәне киңәйә, террасалар һәм туғайҙар яҡшы күренә, йылға бормаланып аға[2].
Гидрологик режимы
Һаҡмар башлыса ҡар һыуҙары менән туйына. Яҙғы ташҡын апрелдән июнь башына тиклем дауам итә. Тамағынан 55 км алыҫлыҡта уртаса күп йыллыҡ һыу сығымы 144 м³/с тәшкил итә, йыллыҡ ағым күләме — 4,545 км³. Ғәҙәттә ноябрь аҙағында — декабрь башында туңа, апрелдә боҙҙан асыла[2].
Ҡушылдыҡтары
Төп уң ҡушылдыҡтары — Йылайыр, Оло Эйек һәм Һалмыш[1]. Һаҡмарға шулай уҡ Ялан Йылайыры, Бәрәкәл, Ҡаҫмарт һәм башҡа йылғалар ҡоя. Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса айырым ҡушылдыҡтарҙың тамаҡтары түбәндә күрһәтелгән; алыҫлыҡ Һаҡмарҙың тамағынан иҫәпләнә[3].
| Ҡушылдыҡ | Һаҡмарҙың тамағынан алыҫлыҡ, км |
|---|---|
| Һалмыш (рус. Салмыш) | 59 |
| Оло Эйек (рус. Большой Ик) | 220 |
| Ҡаҫмарт (рус. Касмарка) | 253 |
| Куруил | 348 |
| Урман Йылайыры (рус. Зилаир, Урман-Зилаир) | 472 |
| Бәрәкәл (рус. Баракал) | 546 |
| Һаҡмартиле (рус. Сакмартиле) | 573 |
| Ялан Йылайыры (рус. Зилаир, Яман-Зилаир, Крепостной Зилаир) | 584 |
| Кесе Юлыҡ (рус. Малый Юлук) | 620 |
| Мағаш (рус. Магаш) | 623 |
| Тавла | 702 |
| Сапсал (рус. Сапсал) | 722 |
| Кеуште | 736 |
Атамаһының килеп сығышы
«Книга Большому Чертежу» (1627) яҙмаһында йылға Сакмар исеме менән телгә алына. Атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Ғәбделәхәт Вилданов уны башҡортса һаҡ бар тигән һүҙҙәр менән бәйләгән. Александр Матвеев сакма — «эҙ», «һуҡмаҡ» тигән төрки сығышлы һүҙ менән сағыштырыуҙы нигеҙлерәк тип иҫәпләгән, әммә был аңлатмала ла атаманың һуңғы өлөшө асыҡланмай ҡалыуын күрһәткән. Фин-уғыр телдәренә таянып бирелгән аңлатмаларҙы ла ул ышандырырлыҡ тип тапмаған[4].
Халыҡ ижадында
«Урал батыр» эпосында Һаҡмар йылғаһының барлыҡҡа килеүе шул исемдәге батыр менән бәйләнә. Һаҡмар — Шүлгән менән Айһылыуҙың улы. Атаһының хыянатын белгәс, ул Урал батыр яғына күсә һәм уны үҙенә атай булырға һорай. Эпос аҙағында Иҙел, Яйыҡ, Нөгөш һәм Һаҡмар батырҙар кешеләргә һыу биреү өсөн ҡылыстары менән тауҙарҙы ярып, йылғаларға юл аса; йылғалар уларҙың исемдәре менән атала[5].
Хужалыҡта файҙаланыу һәм туризм
2005 йылда йылғаның үрге ағымында Һаҡмар һыуһаҡлағысы төҙөлгән. Ул миҙгелле ағымды көйләү, балыҡ үрсетеү, ял итеү һәм һуғарыу өсөн тәғәйенләнгән. Түбәнге ағымында һыу күбәйгән осорҙа суднолар йөрөй ала. Йылға һыу туризмы һәм спорт ағыҙыуы өсөн файҙаланыла. Унда йәйен, суртан һәм башҡа балыҡтар тереклек итә[2].
2026 йылдың мартында Башҡортостан Хөкүмәте Һаҡмар һыуһаҡлағысын ремонтлауҙы шул уҡ йылда тамамлау планы тураһында хәбәр иткән[6].
2024 йылғы ташҡын
2024 йылдың яҙында Һаҡмарҙа көслө ташҡын күҙәтелгән. Росгидрометтың 20 апрелгә ҡарата мәғлүмәттәре буйынса, Татар Ҡарғалыһы янында һыу кимәле хәүефле гидрологик күренеш сигенән, Ҡыуандыҡта иһә уңайһыҙ гидрологик күренеш сигенән юғары булған[7].
Галерея
Иҫкәрмәләр
- ↑ 1 2 3 Сакмара. Большая российская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 октябрь 2026.
- ↑ 1 2 3 Н. И. Алексеевский, К. Ф. Ретеюм. Сакмара. Вода России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 октябрь 2026.
- ↑ Государственный водный реестр: река Сакмара. Поиск по данным государственного водного реестра. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 октябрь 2026.
- ↑ Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: Сократ, 2008. — С. 237. — 352 с. — ISBN 978-5-88664-299-5.
- ↑ Урал-батыр. История и культура Башкортостана (14 февраль 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 октябрь 2026.
- ↑ В 2026 году в Башкортостане завершат ремонт Сакмарского водохранилища, ГТРК «Башкортостан» (10 март 2026).
- ↑ Опасные и неблагоприятные явления на реках, озерах и водохранилищах Российской Федерации по состоянию на 20 апреля 2024 г. Росгидромет (20 апрель 2024). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 11 октябрь 2026.
Әҙәбиәт
- Матвеев А. К. Географические названия Урала: Топонимический словарь. — Екатеринбург: Сократ, 2008. — С. 237. — 352 с. — ISBN 978-5-88664-299-5.
- Сакмара // Баймакская энциклопедия. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2013. — С. 451—452. — 640 с. — ISBN 978-5-88185-084-5.
- Усманова М. Г. Имя отчей земли: Историко-лингвистическое исследование топонимии бассейна реки Сакмар. — Уфа: Китап, 1994. — 272 с. — ISBN 5-295-01337-5.
Һылтанмалар
Тема буйынса өҫтәмә
 | |
|---|---|
| Библиография каталогтарында |
|
