Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Һаҡмар (мифология)

Һаҡмар (рус. Хакмар, персонаж) — башҡорт мифологияһы һәм «Урал батыр» эпосы персонажы, Шүлгән менән Айһылыуҙың улы. Ул башҡорт эпик традицияһында батыр, ғәскәр башлығы һәм йылға яратыусы герой булараҡ һүрәтләнә. Һаҡмар образы Һаҡмар гидронимының мифологик аңлатмаһы менән бәйле[1].

Эпостағы образы

«Урал батыр» эпосында Һаҡмар — Шүлгән менән Самрауҙың ҡыҙы Айһылыуҙан тыуған ул. Әсәһе уға атаһының яуызлыҡ юлына баҫыуын һөйләй һәм Урал батырға ярҙам итергә ебәрә. Һаҡмар Урал батыр яғына сығып, Иҙел, Нөгөш һәм Яйыҡ менән бергә ғәскәр етәкселәренең береһенә әүерелә.

Дошмандарҙы еңгәндән һуң, Һаҡмар Иҙел өлгөһөнә эйәреп, кешеләрҙе һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡылысы менән ерҙе ярып йылға үҙәне барлыҡҡа килтерә. Халыҡ яңы йылғаны уның исеме менән атай[1][2].

Мифологик әһәмиәте

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Һаҡмар образында донъяны яратыусы (демиург (рус.)баш.) мотивтары сағылыш таба. Атаһы Шүлгән (үлем һәм түбәнге донъя символы) менән ҡапма-ҡаршы ҡуйылған Һаҡмар, яуызлыҡты еңеп, ташты ярып тереклек һыуы — йылға сығарыуы менән тормош һәм уңдырышлылыҡ биреүсе көс булараҡ сығыш яһай. Был мотив боронғо мифтарҙағы һыуҙы яулап алыу һәм донъяны тәртипкә һалыу сюжеты менән тығыҙ бәйләнгән[3].

Фольклорҙа

Һаҡмар персонажы «Ағиҙел менән Яйыҡ» тигән топонимик риүәйәттә лә телгә алына. Унда Яйыҡ, Һаҡмар, Ағиҙел, Ҡариҙел һәм башҡа йылғалар йәнле заттар кеүек һүрәтләнә. Риүәйәттә Һаҡмар менән Эйек бергә ағып китә, ә Ағиҙел айырым юл һайлай.

Башҡорт халыҡ ижадында был сюжет йылғаларҙың барлыҡҡа килеүен аңлатҡан этиологик легендалар төркөмөнә ҡарай[4].

Сәнғәттә

«Һаҡмар» — эпик характерҙағы башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. 1928 йылда Ырымбур ҡалаһында композитор М. А. Мозафаров тарафынан яҙып алына. Тыуған яҡҡа дан йырлына, шиғри текста Һаҡмар йылғаһының матурлығы данлана.

Композитор М. Вәлиевтың С. Мифтахов либреттоһына «Һаҡмар» операһы. Был — беренсе башҡорт милли операһы. Премьера 1940 йылдың 8 февралендә Өфөлә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә ҡуйыла. Әҫәрҙең либреттоһы нигеҙендә һылыулығы көнсөллөк һәм фажиғәле ваҡиғалар сәбәбе булып киткән ҡыҙ тураһындағы боронғо легенда ята (эпос мотивтарына таянып художестволы эшкәртелгән). Төп партияларҙы М.Сәлиғәскәрова, Б. Вәлиева, Х. Ғәлимов башҡара. Халыҡ йырҙарына таянған был әҫәр башҡорт мәҙәниәтендә яңы этаптың башланыуын билдәләй[5].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Һаҡмар, персонаж (башҡ.). Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июнь 2026.
  2. ↑ Мирбадалева А. С. Башкирский народный эпос. — М: Наука, 1977. — 519 с.  (Тикшерелеү көнө: 6 июнь 2026)
  3. ↑ Котов В. Г. Мифологические пласты башкирского эпоса «Урал-батыр» // Вестник Башкирского университета : журнал. — 2012. — Т. 17, № 4. — С. 1398–1402.  (Тикшерелеү көнө: 6 июнь 2026)
  4. ↑ Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр легендалар (баш.). — Өфө: Китап, 1997. — Т. 2. — С. 66—67. — 440 с. — ISBN 5-295-01393-6.
  5. ↑ Опере «Хакмар» — 70 лет. Башинформ (5 февраль 2010). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 6 июнь 2026.

Тема буйынса өҫтәмә

Категориялар