Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Оҙон көй

Оҙон көй (тура мәғәнәлә «оҙаҡ һуҙып йырланған көй», рус. Узун-кюй) — башҡорт халыҡ музыкаһы жанры һәм башҡорт музыка фольклорында һуҙып башҡарыла торған лирик йырҙарҙы берләштереүсе мелодик стиль[1].

Этимологияһы

Атамаһы башҡортса оҙон көй («оҙаҡ һуҙып йырланған йыр» йәки «оҙон мелодия») һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан.

Тарихы

Тикшеренеүселәр мәғлүмәттәре буйынса, жанр һуңғы феодализм дәүерендә, башҡорт йыр традицияларында шәхси кисерештәргә, мөхәббәткә һәм кеше яҙмышына бағышланған әҫәрҙәр үҫеш алған осорҙа формалашҡан[2].

Башҡорт оҙон көйҙәренең тәүге яҙмалары XIX быуат аҙағында эшләнгән. 1893 йылда Н. Ф. Катанов фонографҡа яҙып алған, ә тәүге ноталы баҫмалар С. Г. Рыбаковтың «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыкаһы һәм йырҙары» (1897) китабында донъя күргән[1].

Музыкаль үҙенсәлектәре

Оҙон көйгә көйҙөң киң диапазонлы булыуы (дециманан ике октаваға тиклем һәм киңерәк), дөйөм көй хәрәкәтенең түбәнәйеүгә ынтылышы, ирекле ритмика һәм үҫешкән мелизматик биҙәлеш хас[1].

Хас үҙенсәлектәр рәтенә түбәндәгеләр инә:

  • ярым тонһыҙ тауыштар рәтен ҡулланыу;
  • ижектәр эсендәге һуҙып башҡарылыусы көйләнештәрҙең һәм речитатив-интонацион ҡоролоштарҙың сиратлашыуы;
  • оҙаҡ тотоп торолған тауыштар;
  • “аһай”, “эһей” һ. б. ымлыҡтарының һуҙып башҡарылыуы;
  • башҡарыуҙың вариантлылығы.

Р. С. Сөләймәнов билдәләүенсә, текстың айырым бер ижеге ун һәм унан да күберәк тауышҡа һуҙып йырланырға мөмкин, ә музыкаль форма күп осраҡта һүҙ тексы төҙөлөшөнөң үҙенсәлектәрен билдәләй[2].

Ғәҙәттә, оҙон көй ҡурайға ҡушылып башҡарыла, шулай уҡ әҫәрҙәрҙең инструменталь варианттары ла бар[1].

Поэтик формаһы

Оҙон көй текстары ғәҙәттә 9—10 ижекле ике шиғри юлдан торған дүрт юллыҡ шиғырҙарҙан ғибәрәт. Улар өсөн психологик һәм ритм-синтаксик параллелизм хас[1].

Башҡарған ваҡытта һүҙ тексы ижек эсендәге һуҙып башҡарылыусы көйләнештәр һәм вокалләштерелгән тауыштар өҫтәү иҫәбенә үҙгәрергә мөмкин, был жанрҙың төп үҙенсәлектәренең береһе булып тора[2].

Тематикаһы

Оҙон көй тематикаһы түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала:

  • тәбиғәт һәм географик объекттар («Ағиҙел», «Һамар буйҙары», «Дим буйы», «Әй», «Йүрүҙән»);
  • тормош һәм яҙмыш тураһында уйланыуҙар;
  • мөхәббәт;
  • ҡатын-ҡыҙҙың хәле;
  • тарихи ваҡиғалар.

Күп йырҙарҙың барлыҡҡа килеү шарттары, ҡатнашыусылар һәм ваҡиға барған урын тураһында бәйән ителгән телдән һөйләнелгән легендалары (риүәйәттәре) була[1].

Билдәле әҫәрҙәр

Был жанрҙың билдәле йырҙары рәтенә түбәндәгеләр инә:

«Буранбай» йыры халыҡ йырсыһы һәм ҡурайсыһы Буранбай Ҡотосов исеме менән бәйле. Риүәйәткә ярашлы, уның барлыҡҡа килеүе Буранбайҙың 1820 йылда Себергә һөргөнгә ебәрелеүе менән бәйле[3].

Башҡарыусылар

Оҙон көйҙөң күренекле башҡарыусылары — Ғ. Әлмөхәмәтов, И. Шакиров, М. Байымов, Г. Сөләймәнова, М. Хисмәтуллин, Ә. Авзалова, Ф. Килдейәрова, Х. Бигичев, А. Солтанов, З. Сөнғәтуллина, М. Ҡаҙаҡбаев[4], И. Солтанбаев, С. Абдуллин, Р. Ваһапов, М. Шаимова, Ғ. Хәмзин, Р. Йәнбәков, И. Ғәзиев һ. б.

Әҙәбиәткә йоғонтоһо

Оҙон көйҙәр строфа формаһы булараҡ фольклорҙан автор поэзияһына күскән һәм башҡорт шиғыр төҙөлөшөнөң «визит карточкаһы» булып тора. Б. В. Орехов мәғлүмәттәре буйынса, башҡорт поэзияһының өстән бер өлөшө 10 һәм 9 ижек сиратлашҡан шиғри юлдарҙан һәм ошо форманың төрлө вариацияларынан тора[5]. Бындай сиратлашыу Волга буйы-ҡыпсаҡ төбәгенән тыш бер генә төрки шиғыр төҙөлөшө системаһында ла күпләп күҙәтелмәй.

Хәҙерге торошо

Оҙон көй Башҡортостанда һәм башҡорттар йәшәгән башҡа төбәктәрҙә фольклор коллективтары һәм айырым башҡарыусылар тарафынан йырланыуын дауам итә.

Башҡорт оҙон көйө Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының матди булмаған этномәҙәни ҡаҙаныштары объекттарының берҙәм реестрына индерелгән[6].

2026 йылда оҙон көй Силәбе өлкәһенең матди булмаған этномәҙәни ҡаҙаныштары объекттарының төбәк реестрына индерелә[7].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 Оҙон көй. Башҡорт энциклопедияһы: 7 томда. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Сулейманов Р. С. Башкирская народная протяжная песня (феномен жанра узун-көй) // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — 2010. — Т. 15, № 2.
  3. ↑ Узун-кюй — башкирские протяжные песни. Посреди России. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  4. ↑ Башкирская энциклопедия ст. М. Казакбаев. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 22 август 2016. Архивировано из оригинала 23 август 2016 года.
  5. ↑ Орехов Б. В. Башкирская антология «Из века в век» в стиховедческой перспективе // Вестник Северо-Восточного федерального университета им. М. К. Аммосова. Серия «Вопросы национальных литератур». — 2021. — № 4. — С. 72. Архивировано 15 ғинуар 2022 года.
  6. ↑ Башкирская протяжная песня — узун-кюй (оҙон-көй). Единый реестр объектов нематериального этнокультурного достояния народов Республики Башкортостан. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.
  7. ↑ Башкирский жанр узун-кюй внесен в реестр объектов нематериального этнокультурного достояния. Смотрим. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 29 июнь 2026.

Әҙәбиәт

  • Рыбаков С. Г. Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта. — СПб., 1897.
  • Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. — М., 1965.
  • Башкирское народное музыкальное искусство. Т. II. Лирические песни и напевы / сост. Р. С. Сулейманов. — Уфа, 2002.
  • Сулейманов Р. С. Башкирская народная протяжная песня (феномен жанра узун-көй) // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. 2010. Т. 15. № 2. С. 47—50.

Категориялар