Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Зөлхизә (йыр)

Зөлхизә (рус. Зульхиза, Зюльхизя) — оҙон көй жанрындағы башҡорт халыҡ йыры, башҡорт лирик-драматик йыр традицияһының иң билдәле өлгөләренең береһе. Киң мелодик һамаҡлау, үҫешкән орнаментика һәм юғары эмоциональ тасуирилыҡ менән айырылып тора. Йырҙың сюжеты үҙ ихтыярына ҡаршы кейәүгә бирелгән ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышына нигеҙләнгән.

Сюжет

Йырҙың нигеҙендә Зөлхизә исемле ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы ята. Уны үҙ теләгенә ҡаршы ҡарт кешегә кейәүгә бирәләр. Һөйгәне айырылыу ҡайғыһын кисереп, үҙенең мөхәббәтен, һағышын һәм юғалтыу кисерештәрен сағылдырған йыр ижад итә. Әҫәрҙең поэтик образдары психологик тәрәнлеге һәм кешенең эске кисерештәрен нескә итеп сағылдырыуы менән айырылып тора[1].

Музыкаль үҙенсәлектәре

«Зөлхизә» оҙон көй жанрына ҡарай. Көй өсөн түбәндәге үҙенсәлектәр хас:

ике өлөшлө форма, икенсе өлөшө вариацион рәүештә ҡабатлана; музыкаль төҙөлөштөң симметриялылығы; көй үҫешенең тигеҙлеге; орнаменталь фигураларҙың ҡабатланыуы; Зөлхизә исемен иркен һуҙып башҡарыу, был йырға айырыуса тәьҫирлелек бирә[2].

Яҙып алыныуы һәм баҫылып сығыуы

Йыр тәүге тапҡыр XX быуаттың 1920-се йылдарында башҡорт фольклорсыһы М. Буранғолов тарафынан яҙып алына. 1937 йылда Л. Лебединский уны башҡарыусы М. Байымовтан яҙып ала. Артабан йырҙы Х. Әхмәтов, З. Исмәғилев, К. Рәхимов һәм И. Салтыков яҙып алған.

1937 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы Х. Ғәлимов башҡарыуындағы йырҙың фонографик яҙмаһы эшләнә. Һуңыраҡ әҫәрҙең башҡа варианттары ла Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты һәм СССР Фәндәр академияһының Фоноархивы фондтарында теркәлә[3].

Йырҙың рус телендәге тулы тәржемәһе тәүге тапҡыр уның яңы баҫмаһы менән бергә донъя күрә; быға тиклем айырым өҙөктәр йәки башҡортса тексы ғына баҫылып килгән[3].

Башҡарыусылар һәм эшкәртеүҙәр

Йырҙы Б. Вәлиева, Х.Ғәлимов, Б. Мәһәҙиева, Д. Нурмөхәмәтова, Ғ. Солтанова, Т. Үҙәнбаева, Ә. Шайморатова һәм башҡа йырсылар башҡарған.

Музыкаль эшкәртеү авторҙары
  • А. Ключарёв — a cappella хор өсөн;
  • Р. Мортазин — тауыш һәм фортепиано өсөн;
  • К. Рәхимов — бәләкәй симфоник оркестр һәм тауыш менән фортепиано өсөн;
  • Р. Сәлмәнов — тауыш һәм симфоник оркестр өсөн;
  • И. Хисаметдинов — башҡорт халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн[3][1].

Музыка сәнғәтендә

«Зөлхизә» көйөн М. Вәлиев һәм Н. Пейко «Айһылыу» операһында файҙаланған[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Зюльхизя, песня. Башкирская энциклопедия: в 7 тт.. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 30 июнь 2026.
  2. ↑ Сөләймәнов Р. С. Башҡорт халыҡ оҙон көйө (узун-көй жанры феномены) // Вестник Академии наук Республики Башкортостан. — 2010. — Т. 15, № 2.
  3. ↑ 1 2 3 4 Лебединский Л. Н. Башкирские народные песни и наигрыши. — М.: Музыка, 1965.

Категориялар