Рус телендәге версияМахсус проекттар
Телде алмаштырырға
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Әҙеһәмов Абдулла Камалетдин улы

Абдулла Камалетдин улы Әҙеһәмов (рус. Абдулла Камалетдинович Адигамов ; 1896 йылдың 10 марты, Әбделнасир, Сиҙәм ауыл Советы (Хәйбулла районы) — 1968 йылдың 3 декабре, Түбәнге Тагил, Свердловск өлкәһе) — башҡорт совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәренең береһе[1]. Башҡорт хөкүмәте, Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы, Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының РСФСР-ҙың үҙәк органдары ҡарамағындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле, Башҡорт АССР-ының эске эштәр, ер эштәре һәм мәғариф халыҡ комиссары[2].

Биографияһы

Сығышы һәм белеме

1923 йылдың 11 ғинуарында яҙылған автобиографияһында А. К. Әҙеһәмов 1896 йылдың 10 мартында, һуңынан Йылайыр кантоны составына ингән 2-се Түңгәүер улусы Абдулнасыр ауылында тыуыуын күрһәтә. Белешмә баҫмаларында уның тыуған урыны тип шулай уҡ Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Юлыҡ ауылы атала.

Башланғыс белемде сәнәғәтсе Рәмиевтең приискыһында урыҫ һәм башҡорт телдәрендә ала. 1908 йылда Үрге Урал реаль училищеһына уҡырға инә. 1911 йылда, башҡорт стипендияһын алғандан һуң, Ырымбур гимназияһына күсә һәм уны 1917 йылда алтын миҙал менән тамамлай. Шул уҡ йылдың көҙөндә Ҡазан университетының медицина факультетына уҡырға инә[2].

Башҡорт милли хәрәкәте

1917 йылдың ноябрендә А. К. Әҙеһәмов Ырымбурға килә, әммә хәрби хәрәкәттәр арҡаһында Ҡазанға ҡайта алмай. Ырымбурҙа ул Башҡорт мәркәз шураһы составына кооптациялана. 1917 йылдың 8–20 декабрендә үткән III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында Кесе ҡоролтай ағзалығына кандидат итеп һайлана.

1918 йылдың апрелендә Әҙеһәмовты Башҡорт хөкүмәтенең башҡа ағзалары менән бергә Ырымбурҙа ҡулға алалар. Тиҙҙән тотҡондарҙы казактар ярҙамында башҡорт атлы отряды азат итә. 1918 йылдың йәйендә Әҙеһәмов Башҡорт хөкүмәте урынлашҡан Силәбегә килә, шунан Башҡортостандың таулы һәм төньяҡ райондарындағы халыҡ өсөн аҙыҡ-түлек һатып алыу маҡсатында Себергә ебәрелә. 1918 йылдың сентябрендә Башҡортостан вәкиле булараҡ Өфө дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша.

1918 йылдың 18 ноябрендәге түңкәрелештән һуң А. К. Әҙеһәмов Александр Васильевич Колчак сәйәсәтенә ҡаршы сыға. Артабан ул йәшерен рәүештә Темәскә күсә, унда Башҡорт хөкүмәтенең һәм башҡорт хәрби частарының Совет власы яғына сығыуын әҙерләүҙә ҡатнаша. 1919 йылдың 8 февралендә Әҙеһәмовҡа Башҡорт хөкүмәте рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыу йөкмәтелә. 16 февралдә ул хөкүмәтте 1919 йылдың 18 февралендә сәғәт 10-дан Совет власы яғына күскән тип иҫәпләү тураһында ҡарарға ҡул ҡуя[3].

Ваҡытлы революцион комитет ойошторолғандан һуң А. К. Әҙеһәмов уның составына инә. 1919 йылдың мартында Башҡорт хәрби-революцион комитеты ағзаһы була. Комитеттың вәкиле итеп 1-се армия штабы ҡарамағына Ырымбурға ебәрелә, әммә унда сабыртмалы тиф менән ауырып китә һәм Саранск ҡалаһына оҙатыла[2].

Дәүләт эшмәкәрлеге

1919 йылдың майынан 1920 йылдың аҙағына тиклем А. К. Әҙеһәмов Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы һәм Башҡорт АССР-ның РСФСР-ҙың үҙәк органдары ҡарамағындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле булып эшләй. Вәкиллек республика мәнфәғәттәрен яҡлай һәм кәңәш биреү тауышы хоҡуғында Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты менән РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы ултырыштарында ҡатнаша. 1920 йылдың мартында Әҙеһәмов РКП(б) сафына инә[2].

1920 йылда Дондағы Ростовҡа ебәрелә. Унда Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы булараҡ Ҡыҙыл армияны тәьмин итеү буйынса Ғәҙәттән тыш комиссияның һәм Тегеү сәнәғәте баш комитетының тулы хоҡуҡлы вәкиле булып эшләй. 1921 йыл башында Мәскәү ер төҙөлөшө институтына уҡырға инә, әммә 1921 йылдың мартында РКП(б) Үҙәк комитеты уны Стәрлетамаҡҡа ебәрә. Башҡорт АССР-ында ул эске эштәр халыҡ комиссары, Аслыҡ кисереүселәргә ярҙам итеү буйынса Башҡортостан комиссияһы рәйесе урынбаҫары, ер эштәре халыҡ комиссары һәм мәғариф халыҡ комиссары вазифаларын эҙмә-эҙлекле биләй[4].

1922 йылдың 21 сентябрендә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты президиумы А. К. Әҙеһәмовты Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары итеп тәғәйенләй. Был вазифала ул республикала дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү буйынса ғәмәли план әҙерләүҙә ҡатнаша.

1923 йылдың ноябрендә РКП(б) Үҙәк комитетының Ойоштороу бюроһы А. К. Әҙеһәмовты уҡыуын дауам итеү мөмкинлеге менән татарҙар араһында эшләү өсөн Үҙәк комитеттың Көньяҡ-Көнсығыш бюроһы ҡарамағына саҡыртып ала. Ул Дондағы Ростовта инструктор булып эшләй, ә 1924 йылдың октябрендә Мәскәүҙәге РКП(б) Үҙәк комитетының мәғлүмәт бүлегенә күсерелә. 1926 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ына ҡайта, унда партияның Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-пропаганда бүлеге мөдире була, һуңынан республиканың Дәүләт план комиссияһы рәйесе урынбаҫары вазифаһын биләй[2].

Әҙеһәмов Башҡорт АССР-ындағы мәҙәни-ағартыу учреждениелары селтәрен үҫтереүҙең ун биш йыллыҡ планын әҙерләүҙә ҡатнаша. Проектта 1933–1935 йылдарға дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү ҡарала. Ул 1927 йылдың 15–23 мартында үткән IV Бөтә Башҡортостан Советтар съезы тарафынан хуплана[2].

Репрессияланыуы һәм һуңғы йылдары

1929 йылдың аҙағында А. К. Әҙеһәмов Урал политехник институтының химия-технология факультетына ебәрелә. 1920-се йылдар аҙағында — 1930-сы йылдар башында уны «Солтанғалиевтең милли төркөмө» тип аталған эш буйынса яуаплылыҡҡа тарттыралар һәм биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм итәләр[2][4].

А. К. Әҙеһәмов язаһын Аҡ диңгеҙ — Балтик каналы төҙөлөшөндә үтәй. 1932 йылдың ноябрендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән ваҡытынан алда азат ителә. Азат ителгәндән һуң Мәскәү — Волга каналы төҙөлөшө идаралығының план-финанс бүлегендә ялланып эшләй. 1956 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты һәм СССР Эске эштәр министрлығы төҙөлөш ойошмаларының план-финанс бүлексәләрендә эшләй. Түбәнге Тагилда йәшәй[3].

1968 йылдың 3 декабрендә вафат була. 1989 йылда аҡлана[4].

Ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге

А. К. Әҙеһәмов 1917–1921 йылдарҙа Башҡортостандың милли-территориаль автономияһын төҙөү өсөн сығыш яһаған Башҡорт милли хәрәкәте етәкселәре иҫәбенә инә[1]. Ул Башҡорт мәркәз шураһы, Кесе ҡоролтай һәм Башҡорт хөкүмәте эшендә ҡатнаша, Өфө дәүләт кәңәшмәһендә Башҡортостан исеменән сығыш яһай һәм Башҡорт хөкүмәтенең Совет власы яғына күсеүен әҙерләүҙә ҡатнаша.

1919–1920 йылдарҙа А. К. Әҙеһәмов Башҡорт АССР-ның РСФСР үҙәк органдары ҡарамағындағы тәүге тулы хоҡуҡлы вәкиле була. 1923 йылда РКП(б) Үҙәк комитетының милли республикалар һәм өлкәләрҙең яуаплы хеҙмәткәрҙәре менән үткәрелгән IV кәңәшмәһендә Башҡорт АССР-ы делегацияһы составына инә[2].

Хеҙмәттәре

1922 йылда Өфөлә А. К. Әҙеһәмовтың «Доклад о работе Башнаркомпроса за время с 15-го августа 1921 по 1-е декабря 1922» хеҙмәте донъя күрә. Унда Совет власының тәүге йылдарындағы халыҡ мәғарифының торошо, шул иҫәптән Граждандар һуғышы, емереклек һәм аслыҡ эҙемтәләре, шулай уҡ мәғариф учреждениелары менән идара итеүҙәге етешһеҙлектәр ҡарала[5].

«Хозяйство Башкирии» сәйәси-иҡтисади журналының 1927–1928 йылдарҙағы тәүге һанында уның «Проблема введения всеобщего начального образования в Башкирии» хеҙмәте баҫылып сыға. Ул республикала 1933–1935 йылдарға дөйөм башланғыс белем биреүҙе индереү проектына нигеҙләнә[2].

Наградалары

СССР Эске эштәр халыҡ комиссариаты һәм СССР Эске эштәр министрлығының төҙөлөш ойошмаларында эшләгән осорҙағы производство күрһәткестәре өсөн Әҙеһәмов өс миҙал менән бүләкләнә; ҡулланылған сығанаҡта наградаларҙың атамалары күрһәтелмәгән[3].

Хәтер

2007 йылда Юрий Васильевич Ергин «Педагогический журнал Башкортостана» журналында «Абдулла Адигамов — первый нарком просвещения Большой Башкирии» тикшеренеүен баҫтыра. Хеҙмәт, атап әйткәндә, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт йәмәғәт берекмәләре архивы документтарына һәм Әҙеһәмовтың 1923 йылдың 11 ғинуарындағы автобиографияһына нигеҙләнгән[2].

2019 йылда Өфөлә Рәсимә Әҙеһәмованың Абдулла һәм Мөхәмәтдин Әҙеһәмовтарға арналған «Мы — Адигамовы» ғаилә хроникаһы донъя күрә. Баҫма Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуының 100 йыллығына арнала[3].

Ғаиләһе

Ағаһы — Әҙеһәмов Мөхәмәтдин Камалетдин улы, Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы һәм Башҡорт хөкүмәте ағзаһы. Ул 1937 йылдың 9 авгусында ҡулға алына, 1937 йылдың 8 декабрендә атыла һәм 1956 йылда аҡлана. Икенсе ағаһы Хисаметдин Камалетдин улы Әҙеһәмов Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында хәбәрһеҙ юғала. Ҡатыны — Йәмилә Ситдиҡ ҡыҙы Әҙеһәмова[3].

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 Башкирское национальное движение. Башкирская энциклопедия. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 август 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Ергин Юрий Васильевич. Абдулла Адигамов — первый нарком просвещения Большой Башкирии. Педагогический журнал Башкортостана (2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 август 2026.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 Чудаков Сергей. В Башкирии библиотекарь издала книгу об основателях республики — братьях Адигамовых. Информационное агентство «Башинформ» (24 июль 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 август 2026.
  4. ↑ 1 2 3 Краткие биографические справки. Азбука веры. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 август 2026.
  5. ↑ Исмагилова Гульнара Шавкатовна. Школы и культурно-просветительные учреждения Зауралья Башкирской АССР в 1917–1985 годах. Научная педагогическая библиотека имени Константина Дмитриевича Ушинского (2007). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 24 август 2026.

Әҙәбиәт

  • Ергин Ю. В. Абдулла Адигамов — первый нарком просвещения Большой Башкирии // Педагогический журнал Башкортостана. — 2007. — № 3 (10). — С. 86–104.
  • Касимов С. Ф. Автономия Башкортостана: становление национальной государственности башкирского народа (1917–1925 годы). — Уфа: Китап, 1997.
  • Кульшарипов М. М. Башкирское национальное движение (1917–1921 годы). — Уфа: Китап, 2000.
  • Адигамова Р. Мы — Адигамовы: семейная хроника. — Уфа, 2019.

Һылтанмалар

Категориялар