Арыҫлан (Наҙы-Петровск районы)

Элгәре Арыҫлан ауылы халҡы башҡорттарҙың Өпәй ыры­уына ҡараған. Ауылдың боронғо атамаһы — Күсем, яңы атамаһы Арыҫлан исемле кешенән барлыҡҡа килгән. Уның улы 1834 йылғы ревизия теркәгән — ул 1744—1824 йылдарҙа йәшәгән Ғәббәс Арыҫ­ланов (Ғәббәс Арыҫлан улы)^[2].

Өпәй ырыуы башҡорттары барлыҡ башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнашҡандар, бының сәбәбе булып Башҡортостандың был төбәгендә сәнәғәттең үҫеүе, яңы заводтарҙың барлыҡҡа килеүе, урың һәм башҡа милләт вәкилдәренең күп­ләп күсеп ултырыуы башҡорт ырыуҙары — өпәй һәм уларҙың күршеләре — һыҙғы һәм ҡошсо аҫаба ерҙәрен бик ныҡ кәмеүе булып торған. Был ихтилалдарҙы баҫтырыу һөҙөмтәһендә, өпәйҙәр­ҙең бер өлөшө карателдәргә ҡол итеп өләшелгән, икенселәрен суҡындырғандар, өсөнсөләрен башҡа ҡатламдарға (сословие­ларға) күсерлергәндәр. Уларҙың ерҙәре бер яҡтан заводтар (Михайлов, Үрге һәм Түбәнге Һәргә (Серга) заводтары), ә икенсе яҡтан килмешәк урыҫ һәм татар крәҫтиәндәренең ауылдары менән уратып алына башланған. Һөҙөмтәлә өпәй башҡорттарының бер өлөшө суҡындырылған, икенсе өлөшө татарҙар менән ныҡ аралашып бер-береһенең телен үҙләштергән^[2].

Ихтилалдарҙа ҡатнашҡандары өсөн Арыҫлан ауылы халҡын башҡа сословиеға — типтәр ҡатламына күсергәндәр. 1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда типтәрҙәрҙән 120 ир заты йәшәгән. Типтәр сословиеһында булыуҙарына ҡарамаҫтан улар 92730 дисәтинә ер биләгән, был ҡатламдың нормаһынан 26 тап­ҡырға артып киткән. Бының сәбәбе булып Арыҫлан ауылы халҡы көсләп башҡорттан — татарға, та­тарҙарҙан типтәргә күсерелһә лә, шул өпәй ырыуы грамотаның хужаһы бу­лып ҡалған һәм күп ерҙе биләгәнн^[2].

Был мәҡәләлә мәғлүмәт сығанаҡтарына һылтанмалар юҡ. Күрһәтелгән мәғлүмәтте тикшереп ҡарау мөмкинлеге булырға тейеш, юғиһә, уның, мәғлүмәт шикле булыу сәбәбе менән, юйылыуы ихтимал. Һеҙ, был мәҡәләне мөхәррирләп, мәртәбәле сығанаҡтарға һылтанмалар ҡуя алаһығыҙ.

Хәҙерге заманда ауылдың өпәй башҡорттары оҙаҡ йылдар дауамында типтәр йәки татар сословиеһына көсләп индерелеп, һуңыраҡ мәктәптәрендә татар телендә генә уҡытылып икенсе халыҡ вәкилдәре булып киткәндәр.

2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 711 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 351 ир һәм 360 ҡатын-ҡыҙ^[3].

2002 йылда ауылда 892 кеше йәшәгән^[4].

• Ауылдан Ҡариҙел йылғаһы буйлап өс километр түбәндә Яман-таш ҡаяһында археология ҡомартҡыһы — Арыҫлан петроглифтары бар.