Асылыкүл батшаһы

«Асылыкүл батшаһы» — Асылыкүлдең «батшаһы», йәғни хужаһы, эйәһе. «Асылыкүл эйәһе» тигән параллель атама ла ҡулланыла. Башҡорт мифологияһында «эйә» — тәбиғәт күренештәренең, урын-ерҙең, йорт-ҡаралдының хужаһы булған рух^[2].

Легендаларҙа күлдең исеме башта «Аҫылкүл» (матур күл) булған, тик һуңынан «Асылыкүл» тип үҙгәргән тип риүәйәт ителә^[3]. «Ике төплө күл», тип тә фараз ҡылғандар. А. Г. Бессонов менән Ж. Ғ. Кейекбаев иһә атаманы «горько-соленое озеро» тип тәржемә иткән.

Башҡорт мифологияһында Һыу эйәһе «Оҙон аҡ кейемле сал сәсле ҡарт рәүешендә күҙаллана, атлағанда тылсымлы таяҡҡа таянып йөрөй, көн һайын үҙ биләмәләрен тикшерә, эңерҙә ярға сыға, кешене һыу аҫтына һөйрәп алып китергә мөмкин», тип һүрәтләне^[4]. Асылыкүл батшаһы (эйәһе) тураһында риүәйәттәр, йыһан-легендалар һәм эпос киң таралған. Улар күлдең килеп сығышы тураһындағы фараздарҙан башлап, уның рухының һыу аҫты батшалығы хакимы итеп һүрәтләүенә тиклем барып етә. Күлдең килеп сығышы тураһында бер нисә вариант һаҡланған.

Беренсе легенда (Буранғол ауылынан)

Элек был урында Ташлытау ҡалҡып торған, ә Буранғол ауылы аша Асылы йылғаһы аҡҡан. Берҙә ҡотолғоһоҙ ямғыр башлана, күк күкрәп, ер һелкенә. Иртәгәһен халыҡ, уянып, Ташлытауҙың уртаһы убылып, уның урынында ҙур күл барлыҡҡа килгәнен күрә. Асылы йылғаһы ағымын үҙгәртеп, яңы барлыҡҡа килгән күлгә ҡоя башлай. Шунан бирле күлде «Асылыкүл» тип атайҙар.

Икенсе легенда (Ҡоръятмаҫ ауылынан)

Был легенда буйынса, күл элекке замандарҙа Ҡарағас тауының уйһыулығына аҡҡан Бүжән, Шарлама, Бишҡайын һыуҙары тарафынан барлыҡҡа килтерелгән. Һыу тау аҫтын бышып, көнсығышҡа сыҡҡан һәм шул урында ҙур күл хасил булған. Оҙаҡ йылдар буйы был күл өҫтөндә күпер һымаҡ тау тора. Риүәйәт буйынса, 1611 йылда был тау күл өҫтөнә ишелеп төшә. Һөҙөмтәлә күл ҙурая, уның һыуы Өйҙөрәк йылғаһына ҡушыла. Был ваҡиға хәҙерге «Йырыбаҡҡан» исеменең килеп сығышына нигеҙ булған (йырып аҡҡан тигәндән).

Ҡаяларҙың исемдәре лә шул ваҡиға менән бәйләнгән: Ҡарағас яры, Нора ҡаяһы («нур» һүҙенән, сөнки ул ҡая ҡояш яҡтыһын сағылдырып нур сәсеп торған). Был күлдең барлыҡҡа килеүенә миллион йылдар икән, ә тау ишелеүгә (легенданы яҙып алыу мәленә тиклем) 360 йыл самаһы була.

Өсөнсө легенда (Аҫыл менән Түләк)

Был башҡорт фольклорындағы киң таралған драматик сюжетлы (рус.)баш. легендаларҙың береһе. Унда бай һәм данлы Арыҫланхандың ҡыҙы Аҫыл (Аҫылҡай) йәшәй. Ҡыҙ бик һылыу була: күҙҙәре сөм-ҡара, йөҙө ҡарҙай аҡ, сәстәре ҡара йылан һымаҡ ялтырай, атлап йөрөүе аҡҡош йөҙөп килгәндәй, ти. Уға төрлө бай хан улдары ҡоҙалай, әммә ул үҙенең күңелен ярлы ыҫпай егет Түләккә бирә.

Ғашиҡтар аулаҡта осрашып йөрөгәндә, Арыҫланхан уларҙың серен белә. Ул Түләкте үлтерергә ҡарар итә. Төндәрен уның ҡулынан ике аҫау айғырҙы ысҡындыралар, улар Түләкте ҡаяға бәйләп, атылып йөрөп, уны өҙөп-өҙөп ташлайҙар. Түләктең һуңғы өндө «Аҫы-ы-ы-ыл!!!» була.

Аҫыл таң атҡас көткән еренә килә, унда һөйгәне ҡанһырап ята. Ҡая аҫтында ҡан күләүеге булып бешкән ерҙә ул аҡҡош ҡанатындай ҡулдарын йәйеп, ҡаянан аҫҡа ташлана. Шул мәлдә ҡан күләүеге урынында зәп-зәңгәр ҙур күл барлыҡҡа килә. Күлде, Аҫыл һымаҡ матур булғанға күрә, Аҫылкүл тип атайҙар^[3].