Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре

Башҡорт мәҡәлдәренең боронғолоғон дөйөм төрки яҙма ҡомартҡылар раҫлай. XI быуат ҡомартҡыһы — Мәхмүт Ҡашғариҙың «Төрки телдәр һүҙлеге» әҫәрендә дөйөм төрки мәҡәлдәр араһында хәҙерге башҡорт мәҡәлдәренә тап килгән әйтемдәр теркәлгән. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ғалимдың китабына индерелгәнгә ҡәҙәр үк телмәрҙә йәшәгән.

Ҡайһы бер мәҡәлдәр ауыҙ-тел ижадының башҡа жанрҙарынан (ҡобайырҙар, йырҙар, әкиәттәр, мәҙәктәр һ. б.) айырылып сыҡҡан. Айырыуса күп мәҡәлдәр эпос — ҡобайырҙар менән бәйле. Башҡорт сәсәндәр халыҡ мәҡәлдәрен байытыуға өлөш индергән.

Мәҡәлдәрҙең бер өлөшө китаптарға бәйле. Боронғо ҡулъяҙмаларҙан алынған дидактик шиғырҙар, Аҡмулла шиғырҙары, шулай уҡ Шәреҡтән килгән әҫәрҙәр башҡорт мәҡәлдәрен билдәле кимәлдә тулыландырған. Мәҫәлән, «турғайҙың тоҙағына ыласын төшмәй» тигән әйтем Мифтахетдин Аҡмулла ижадына барып тоташа.

Башҡорт халҡының мәҡәлдәр фондында киң дөйөм төрки ҡатлам һаҡланған. Башҡорт, татар һәм ҡаҙаҡ мәҡәлдәре араһында оҡшашлыҡ ҙур.

Хәҙерге тикшеренеүселәр жанр тарихын айырым этаптар йыйылмаһы түгел, ә өҙлөкһөҙ процесс тип ҡарай. Мәҡәлдәр фонды төрлө осорҙарҙа тулыланған, ул хужалыҡ төҙөлөшөнөң үҙгәрештәрен (ауыл хужалығына тиклемге һунарҙан алып игенселеккә тиклем) һәм совет ысынбарлығын сағылдырған^[3].

Башҡорт мәҡәлдәренең һәм әйтемдәренең күпселек өлөшө шиғри формала төҙөлгән.

Әҫәрҙәрҙең ритмикаһын аллитерация (рус.)баш. (башҡорт телендәге тартынҡы өндәрҙең яңғырашы) һәм ассонанс (рус.)баш. кеүек нәфис саралар формалаштыра.

Шулай уҡ параллелизм һәм антитеза (рус.)баш. киң таралған. Параллелизм миҫалы булып — «Ағас күрке — япраҡ, әҙәм күрке — сепрәк» , антитеза миҫалы булып «Яҡшыға яҡынлаш, ямандан йыраҡлаш» тигән әйтем тора.

Синтаксик ҡоролош йыш ҡына эллипсислы (рус.)баш. ябай һөйләмдәрҙе, шулай уҡ шарттарҙы аңлатыу өсөн ҡушма һөйләмдәрҙе үҙ эсенә ала.

Башҡорт мәҡәлдәренең күпселегенең тематикаһы уларҙың милли-мәҙәни сығышына ҡарамаҫтан, дөйөм кешелек асылы менән билдәләнә. Халыҡтар кеше кәмселектәрен һәм ғәҙеллектәрен, ысынлыҡты һәм ялғанды, ғәҙеллекте һәм ғәҙелһеҙлекте баһалауҙа берҙәм. Мәҡәлдәр йөкмәткеһенең мәғәнәһе тормош тәжрибәһен, кешеләр эшмәкәрлеген һәм мөнәсәбәттәрен дөйөмләштереүгә нигеҙләнә. Төрлө халыҡтар телдәрендә өгөт, кәңәш, нәсихәт биргән мәҡәлдәр бар; мәҡәлдәр аҡылды, йомартлыҡты, ҡунаҡсыллыҡты маҡтай, ахмаҡтарҙан, ялҡауҙарҙан, һарандарҙан көлә.

Специфик үҙенсәлектәр халыҡтарҙың йолаларын һәм ғәҙәттәрен, уларҙың йәмәғәт-хужалыҡ ҡоролошон, милли характерын сағылдырған мәҡәлдәрҙә күренә. Бындай мәҡәлдәрҙең барлыҡҡа килеүе халыҡтарҙың тарихи үҫеш үҙенсәлектәре һәм социаль шарттары менән бәйле булған, мәҡәлә милли сағыулыҡҡа эйә.

Башҡорт мәҡәлдәренең тематикаһы төрлө. «Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының матди булмаған мәҙәни мираҫы объекттарының электрон реестры» сайтында мәҡәлдәр материалдары тематик бүлектәргә бүленгән: хеҙмәт; йәмәғәт тормошо; көнкүреш, ғаилә һәм йолалар; кеше, уның асылы, өҫтөнлөктәре һәм етешһеҙлектәре, әхлаҡ тураһында төшөнсәләр, тел һәм һүҙ, белемдәр; ғәмәлдәге философия^[4].

• Күп башҡорт мәҡәлдәрендә хеҙмәт һөйөүсәнлек, оҫталыҡ данлана: «Атмаған ҡуян, аҫмаған ҡаҙан», «Кеше эше менән, ағас емеше менән».

• Әрәмтамаҡлыҡ һәм ялҡаулыҡ ғәйепләнә, ә ялҡауҙар һәм тел биҫтәләре көлкөгә ҡалдырыла: «Эт өрөр, бүре йөрөр», «Күп өргән эт тешләмәҫ, күп ҡысҡырған эшләмәҫ», «Ҡыҫыр тауыҡ күп ҡытҡылдай».

• Эшлеклелек, зирәклек ҡеүәтләнә: «Атаһы болан атмағандың, балаһы ҡолан алмаҫ», «Ҙур урманда ҡарға булғансы, бер ҡыуаҡта былбыл бул», «Һауалағы торнаға ышанып, ҡулдағы сәпсекте ысҡындырма», «Бөркөткә ымһынып, турғайҙан мәхрүм ҡалма», «Елһеҙ япраҡ та һелкенмәй».

• Балаларға мөхәббәт билдәләнә: «Терпе лә балаһын „йомшағым“, айыу — „аппағым“, тип һөйә»^[5].

• Йәмғиәттәге тормош сағыла: «Халыҡ бар ерҙә батыр бар».

Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре кешенең эске донъяһын, уның яҡшылыҡ һәм яманлыҡ тураһындағы төшөнсәһен асып бирә, йәшәүҙең эстетик нормаларын үҙ эсенә ала: «Бер ҡаҙанға ике тәкә башы һыймай / Ике тәкә башы бер ҡаҙанға һыймай», «Ат аяғына ат баҫмай».

Башҡорт халҡы ҡатын-ҡыҙға ҡарата мөхәббәт һәм хөрмәт белдергән күп мәҡәлдәр ҙә ижад иткән. Ауыр ваҡыттарҙа башҡорт ҡатыны етем ҡалған балалар тураһында хәстәрлекте үҙ иңенә алған, емерек хужалыҡты тергеҙгән: «Өйҙөң өс мөйөшөн — ҡатын, ә бер мөйөшөн ир тота». Өйҙәге именлек һәм тыныслыҡ үҙенә бәйле булған ҡатынды кәмһетеү, мыҫҡыллау ир-егет өсөн насар тип һаналған: «Ир аламаһы үҙе һайлаған ҡатынды яманлар».

Башҡорт традицияһында әсәлек (аталыҡ) культы айырым хөрмәт менән файҙаланған: «Бала күрмәгән, балдан ауыҙ итмәгән», «Балаһыҙ баш — ярылған таш».

Бала тыуыуы хоҙай ризалығы, ҡыуаныслы ваҡиға булып ҡабул ителгән: «Ямғыр яуһа, ергә — бәрәкәт; игелекле бала тыуһа, илгә — бәрәкәт», «Балалы кеше — бай кеше», «Балалы өй — баҙар, балаһыҙ өй — мазар». Балалар — бәхетле үҙаллы ғаилә тормошоноң («Нектарһыҙ сәскәлә бал ҡорто булмай, балаһыҙ өйҙә бәхет булмай»), уңышлы яуаплы никахтың («Бала тыуҙырҙың — тәрбиәләй бел»), ата-әсәгә хөрмәтле һәм хәстәрлекле мөнәсәбәттең («Ата булмайынса, ата ҡәҙерен белмәҫһең; әсә булмайынса, әсә ҡәҙерен белмәҫһең») нигеҙе.

Башҡорт традицияһында ҡатын-әсә ҡәҙер-хөрмәткә сорналған, ә балаһыҙы, киреһенсә, тирә-яҡта абруйын юғалтҡан («Балаһыҙ ҡатын — уңдырышһыҙ ағас», «Ҡытҡылдаған тауыҡ балаһыҙ ҡатындан яҡшыраҡ», «Балаһыҙ ҡатын кейемдәр менән йыуана»).

Башҡорттар араһында айырылышыуҙар һирәк күренеш булған, йәмәғәт аңында айырылышыу әҙәпһеҙлек, әхлаҡһыҙлыҡ тип һаналған: «Беренсе ир — Хоҙайҙан, икенсеһе — шайтандан».

Айырылышыу ауыр тормош драмаһы, кеше яҙмыштарын селпәрәмә килтереүсе һәм йәнен тәрән яралаусы күренеш тип ҡабул ителгән: «Донъяла ике үлем бар: береһе — айырылышыу, икенсеһе — үлемдең үҙе», «Ирҙән-иргә йөрөгәнсе, ҡәберҙән-ҡәбергә йөрөгәнең яҡшыраҡ».

Быуаттар буйы халыҡ әхлаҡлылығы намыҫлы һәм тыныс ғаилә тормошоноң ҡиммәтен һәм йәмғиәттәге әһәмиәтен күтәргән («Килешеүҙәге өйҙә — муллыҡ, бәхет; талаш-тартыштағы өйҙә — бәхетһеҙлек һәм ҡайғы»), балалар тәрбиәләүҙә ыңғай рухи-күңел торошоноң әһәмиәтенә һәм роленә баҫым яһаған («Талаштағы өйҙә ҡыҙ буш үҫә»).

Эшсән, тоғро һәм аҡыллы әсәгә, ҡатынға хөрмәт «Тырыш ҡатын өйҙө тотоп тора», «Ир иткән дә ҡатын, ер иткән дә ҡатын», «Ҡатының яҡшы булһа — арғымаҡҡа менәһең, насар булһа — ҡәбергә төшәһең», «Әсә ағасҡа менһә, ҡыҙы ботаҡҡа үрмәләй», «Әсә нисек, ҡыҙы шулай» тигән әйтемдәрҙә сағылған.

Кеше аҡылын «Йылғыр атты ҡамсылап тормайҙар, оҫта кешегә ярҙам итмәйҙәр», «Тауҙы таш биҙәй, кешене — баш», «Ике уйла, бер әйт», «Айыуҙан ҡурҡтым — бүрегә юлыҡтым, дошмандан ҡурҡтым — үлемгә юлыҡтым», «Үҙ сүплегендә әтәс тә батыр», «Эт ояһында көслө» тигән мәҡәлдәр асып бирә.

Башҡорт мәҡәлдәренең һәм әйтемдәренең бер өлөшөнең этномәҙәни үҙенсәлеге арҡаһында башҡа телдәрҙә аналогы юҡ.

Үҙ тормошон атһыҙ күҙ алдына ла килтермәгән башҡорт өсөн ат именлекте, ғаилә етешлеген аңлатҡан, айырым ғорурлыҡ предметы, бойондороҡһоҙлоҡ символы булған^[6]. Шуға ла башҡорт телендә башҡорттарға ғына хас булған мәҡәлдәр бар: «Ирҙең юлдашы ла ат, моңдашы ла ат», «Ат ҡәҙерен белмәгән, теҙген тотоп ҡалыр», «Ирмен тигән ир күңелендә эйәрле-йүгәнле ат ятыр», «Ир ирекле башын ҡол итмәҫ».

Башҡорттар ярым күсмә тормош алып барған, һунарсылыҡ, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Уларҙың үҙ нәҫелен, шәжәрә тармағын арттырыуҙы, өлкән быуынды, туғанлыҡ мөнәсәбәттәренең эске закондарын белеүҙе, үтәүҙе һәм таныуҙы айырыуса хөрмәт итеүе мәҡәлдәрҙә сағылыш тапҡан: «Андыҙ барҙа — ат үлмәҫ, ирәүән барҙа — ир үлмәҫ», «Ҡурай тартһаң, көй сығыр; бүрәнә тартһаң, өй булыр», «Туғаныңдан биҙмә — нәҫелең ҡорор», «Атанан күргән уҡ юныр, әсәнән күргән тун бесер», «Улы барҙың урыны бар, ҡыҙы барҙың ҡәҙере бар», «Яҡшы улың ҡорҙашыңдай булыр», «Атаһы ҡолан алмағандың, балаһы ҡуян алмаҫ», «Үҙең ҡарға булһаң, балаң һандуғас булмаҫ».

Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре республиканың мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһендә әүҙем ҡулланыла. Педагогтар әйтемдәрҙең ҡыҫҡалығы һәм үткерлеге балалар тәрбиәләүҙә һөҙөмтәле булыуын билдәләй һәм эшендә лә ҡуллана. Мәҫәлән, Яңауыл районында викторина ойошторолған^[7]; 2026 йылдың февралендә Ейәнсура районында Халыҡ-ара туған тел көнөнә арналған мәҡәлдәр конкурсы үткәрелгән^[8]. Фольклорҙы өйрәнеүгә ярҙам дәүләт кимәлендә «Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен һәм Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү» дәүләт программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә уҡытыусылар өсөн республика конкурстары аша ла тормошҡа ашырыла^[9].

Жанрға айырыуса иғтибар 14 декабрҙә билдәләнгән Башҡорт теле көнөндә (мәғрифәтсе Мифтахетдин Аҡмулла тыуған көн) асыҡ күренә. Байрам программаһы традицион рәүештә тематик акцияларҙы үҙ эсенә ала. Шулай, 2024 йылда социаль селтәрҙәрҙә эквиваленттарҙа «Башҡорт мәҡәлен тап» тигән онлайн-конкурс ойошторолған, ә 2025 йылда Өфөлә «Мәҡәлдәрҙә — халыҡ аҡылы» тигән акция үткәрелгән^[10]. Популярлаштырыуҙа шулай уҡ интерактив уйындар һәм флешмобтар ҙур роль уйнай.

2020 йылда башҡорт фоторәссамы Гөлназ Ғәлимуллина яңы проект — «Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре» календарын тәҡдим итә. Календарь өсөн ул башҡорт мәҡәлдәрен, шулай уҡ уларҙың рус һәм инглиз телдәрендәге аналогтарын һайлай. Визуалләштереүҙә популяр образдарҙы һәм символдарҙы ҡуллана^[11].

2024 йылда I курс магистранты үҙенең фәнни етәксеһе, педагогия фәндәре кандидаты, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның башҡорт теле һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире С. Таһирова менән берлектә «Башҡорт теле дәрестәрендә башҡорт мәҡәлдәрен ҡулланып, уҡыусыларҙа этномәҙәни компетенция формалаштырыу» тигән мәҡәлә баҫтырып сығара. Уның маҡсаты — башҡорт теле дәрестәрендә башҡорт мәҡәлдәрен ҡулланыуҙың аныҡ миҫалдарын эшләү. Был күнегеүҙәр уҡытыусылар һәм дәреслек төҙөүселәр өсөн тәғәйенләнгән^[12].

Башҡорт мәҡәлдәрен һәм әйтемдәрен йыйыу һәм өйрәнеү менән билдәле ғалим-фольклорсылар Ә. И. Харисов, Ә. Н. Кирәев, М. М. Сәғитов, Н. Т. Зарипов, С. Ә. Галин, Ғ. Б. Хөсәйенов, Ф. А. Нәҙершина, Ә. М. Сөләймәнов, Н. Д. Шоңҡаров шөғөлләнә.

Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (ТТӘИ ӨФТҮ РФА) фольклористика бүлеге Г. Р. Хөсәйенова етәкселегендә системалы эш дауам итә^[13]. 2026 йыл башында Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Стратегик тикшеренеүҙәр институтында «Башҡортостандың күп мәҙәни киңлегендә фольклор» проектының һөҙөмтәләре тәҡдим ителгән, уның сиктәрендә шул иҫәптән мәҡәлдәр һәм эпостар тикшерелгән^[14].

Башҡортостан Республикаһы ғалимдары мәҡәлдәрҙе башҡорт һәм башҡа телдәрҙә сағыштырып өйрәнеүгә, уларҙың дөйөм һәм милли-специфик үҙенсәлектәренә, тик билдәле бер этномәҙәни берләшмәгә генә хас булған һәм милли менталитет үҙенсәлектәрен сағылдырған тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.