Башҡорт теленең фонетикаһы

Вокализм башҡорт телендә поволжско-кипчак тибындағы үҙгәрештәр менән характерлана, улар тулы булмаған артикуляциялы һуҙынҡыларҙың — ы, е, о, ө — формалашыуына килтергән. Башҡорт телендә рәт (палаталь) һәм ирен (губ) гармонияһы эҙмә-эҙлекле күҙәтелә; ҡағиҙәнән ситкә сығыуҙар, нигеҙҙә, һуңыраҡ үҙләштерелгән рус һүҙҙәрендә осрай. Үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә йыш ҡына Протеза күренеше күҙәтелә: «шляпа» → эшләпә, «рожь» → арыш.

Башҡорт телендә туғыҙ һуҙынҡы фонема айырыла: [а], [ә], [э(е)], [и], [о], [ө], [у], [ү], [ы]. Тамыр морфемаларҙа бөтә һуҙынҡылар ҙа ҡулланыла, ә ҡушымсаларҙа, ҡағиҙә булараҡ, [и], [у], [ү] өндәре осрамай.

Һуҙынҡылар системаһы:

Һуҙынҡылар, иң элек, рәт буйынса (алғы — артҡы) ҡаршы ҡуйыла. И һуҙынҡыһы (<*e) төп һүҙҙәрҙә алғы рәтле була (ил «ил», ир «ир»), ә ғәрәп һәм фарсы үҙләштермәләрендә, шулай уҡ артҡы рәт тартынҡылары менән күршелеккә кергәндә, уртараҡ яңғыраш ала (китап «китап», ҡитға «континент»).

Рәт гармонияһы күпселек үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә лә һаҡлана: донъя, талап.

Ыу, еү ҡушылмалары тарихи яҡтан *u һәм *ü өндәренән килеп сыҡҡан: һыу «һыу» < *su < *sub.

Башҡорт телендә лабиализация (рус.)баш. һәм делабиализация күренештәре бар. Лабиализацияланған һуҙынҡыларға [о], [ө], [у], [ү], ә лабиализацияланмағандарға [а], [ы], [ә], [э], [и] ҡарай. [а], [ә] һуҙынҡыларының лабиализацияһы ирен гармонияһы менән бәйле һәм икенсе ижектә, беренсе ижектәге [о], [ө] йоғонтоһонда барлыҡҡа килә: ҡорал, һөнәр. Делабиализация үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә (биҙрә, һалам) һәм диалекттарҙа (мәхәббәт — мөхәббәт, һыпы — суфый) күҙәтелә^[1].

Консонантизм (рус.)баш. башҡорт телендә 29 тартынҡы өндән тора, шуларҙың 24-е — төп (исконный) системаға ҡарай. Башҡорт теленең үҙенсәлектәренең береһе — [һ], [ҫ], [ҙ] фонемаларының булыуы, улар төрки телдәр араһында айырым үҙенсәлекле реализацияға эйә. [һ] һәм [ҫ] өндәре диалекттарҙа төрлөсә сағыла; әҙәби телдә [һ] ғәҙәттә ижек башында (һарымһаҡ), ә [ҫ] ижек аҙағында (ҡыҫҡыс) ҡулланыла^[2].

Тартынҡылар фонологик аныҡлыҡ менән характерлана һәм позицион аллофондарға эйә; [ҙ], [й], [м], [ҫ], [т], [ў], [ч] өндәре айырыуса тотороҡло.

Артикуляцион классификация түбәндәге билдәләргә нигеҙләнә:

яһалыу урыны буйынса — ирен ([б], [м], [п]), ирен-теш ([в], [ф]), алғы тел ([д], [ҙ], [ж], [з], [л], [н], [р], [с], [ҫ], [т], [ц], [ч], [ш], [щ]), урта тел ([г], [й], [к]), артҡы тел ([ғ], [ҡ], [ң], [х]), фарингаль [һ]; яһалыу ысулы буйынса — шартлыулы ([б], [д], [к], [ҡ], [п], [т]), аффрикаталар ([ц], [ч]), ышҡыулы тартынҡы ([в], [г], [ғ], [ҙ], [ж], [з], [й], [с], [ҫ], [ў], [ф], [х], [һ], [ш], [щ]), вибрант [р]; йомшаҡ таңдай ҡатнашыуы буйынса — танау ([м], [н], [ң]); һауа ағымы буйынса — ян ([л]).

Акустик яҡтан яңғырауыҡлы (звонкий) ([б], [в], [г], [ғ], [д], [ҙ], [ж], [з]), һаңғырау (глухой) ([с], [ҫ], [ф], [х], [һ], [ш], [щ]) һәм сонор ([й], [л], [м], [н], [ң], [р], [ў]) төрҙәренә бүленә.

Диалекттарҙа һүҙ башындағы б һәм п сиратлашыуы күҙәтелә. Анлауттағы б пратөрки *b өнөнән килеп сыҡҡан, әммә ҡайһы бер һөйләштәрҙә һәм позицияларҙа п булып әйтелә: бысаҡ — [пысаҡ]^[3].

Тартынҡыларҙың ҡалынлығы һәм йомшаҡлығы фонологик әһәмиәткә эйә түгел һәм сингармонизмға бәйле: улар күрше һуҙынҡыларҙың рәтенә ҡарап үҙгәрә.

Башҡорт телендә протеза (һүҙ башында өҫтәмә һуҙынҡының барлыҡҡа килеүе) тарихи фонетик күренеш булып тора. Ул бигерәк тә боронғо осорҙа тартынҡынан башланған һүҙҙәрҙе әйтелештә еңеләйтеү маҡсатында ҡулланылған (мәҫәлән, ы- өнө өҫтәлеүе).

Әммә һуңғы осорҙа ингән алынма һүҙҙәрҙә, айырыуса рус теленән үҙләштерелгән лексикала, протеза ҡағиҙә булараҡ ҡулланылмай: стол, школа, студент кеүек һүҙҙәр башҡорт теленә оригинал формаһына яҡын килеш ҡабул ителә. Был күренеш башҡорт теленең хәҙерге фонетик системаһының стабилләшеүе һәм орфографик нормаларҙың нығыныуы менән аңлатыла^[4].

Башҡорт теле фонетикаһы төрки телдәр системаһында ҡарала һәм күп уртаҡ һыҙаттарға эйә. Мәҫәлән, татар теле менән сағыштырғанда, ике телдә лә һуҙынҡылар гармонияһы (сингармонизм) һаҡлана һәм агглютинатив морфология өҫтөнлөк итә.

Шулай ҙа айырмалар ҙа бар. Башҡорт теленә хас [һ], [ҙ], [ҫ] тартынҡылары татар телендә йә бөтөнләй юҡ, йә икенсе фонетик вариантта сағыла. Башҡорт телендә дифтонгтар һәм оҙон һуҙынҡылар системаһы ла айырым үҙенсәлектәргә эйә. Был айырмалар тарихи үҫеш юлдары һәм диалекталь нигеҙҙәрҙең төрлө булыуы менән аңлатыла.

Башҡорт теленең просодик системаһында баҫым (ударение) мөһим роль уйнай. Ғәҙәттә, баҫым һүҙҙең һуңғы ижегенә төшә: ҡала́, кеше́ләр, бара́быҙ. Әммә ҡайһы бер һүҙҙәрҙә тарихи йәки лексик баҫым һаҡлана.

Баҫым башҡорт телендә фонологик (мәғәнә айырыу) функцияны үтәмәй, ләкин ул интонация, ритм һәм фраза бүленешендә әһәмиәтле роль уйнай. Һөйләмдең интонацион төҙөлөшө хәбәр, һорау һәм өндәү формаларын айырырға ярҙам итә.

Башҡорт теленең фонетик системаһына Урал телдәре менән оҙаҡ ваҡытлы тел-ара бәйләнештәрҙең йоғонтоһо булыуы тураһында фәнни фекерҙәр бар. Был бигерәк тә Волга-Урал төбәгендәге тел контакттары менән бәйле.

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр башҡорт телендәге айырым вокализм үҙенсәлектәрен һәм тартынҡыларҙың әйтелешен фин-уғыр телдәре менән контакт һөҙөмтәһе итеп ҡарай. Әммә был мәсьәлә фәндә бәхәсле булып ҡала һәм өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап итә^[5].