Рус телендәге версияМахсус проекттар
Күренеште көйләргәТелде алмаштырырғаМәғлүмәт
РУВИКИ ТУРАҺЫНДА

Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы

Әнүәр Һаҙый улы Бикчәнтәев (рус. Анвер Гадеевич Бикчентаев; 1913 йылдың 4 октябре, Өфө, СССР — 1989 йылдың 18 майы, Өфө, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, СССР) — башҡорт совет яҙыусыһы, журналист һәм сценарист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), Ғ. Сәләм исемендәге премия (1967) һәм Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы (1974) лауреаты[1][2].

Биографияһы

Өфөлә хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1921 йылда ғаилә Ырымбурға күсеп килә. 1928—1930 йылдарҙа Бикчәнтәев ундағы Башҡорт педагогия техникумында уҡый. Уны тамамлағандан һуң Архангельскиҙа татар халҡы араһында эшләй; 1931—1932 йылдарҙа татар мәктәбенең уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була. Бер аҙ Мәскәү авиация институтында уҡый, шунан Алыҫ Көнсығышҡа китеп, Мазанов районының Яңы Өфө ауылында уҡыта[2].

1933 йылда Өфөгә ҡайта һәм «Коммуна» республика гәзитендә эшләй башлай. 1935—1936 йылдарҙа Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә, демобилизациянан һуң «Йәш коммунар», «Водник Башкирии» һәм «Швейник Башкирии» гәзиттәрендә журналист эшен дауам итә. 1941 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай[2].

Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, «Ленинец» гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһынан фронтҡа үҙ теләге менән китә. Политрук булып хеҙмәт итә, һуңыраҡ 27-се армия һәм 2-се Украина фронты гәзиттәренең хәрби хәбәрсеһе булып эшләй. Курск дуғаһындағы һуғыштарҙа, Карпат тауҙарындағы һәм Дунай буйындағы алыштарҙа, Венгрияны азат итеүҙә һәм Венаны алыуҙа ҡатнаша[3][4].

undefined

1945—1947 йылдарҙа «Советская Башкирия» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре була, 1947 йылдан башлыса әҙәби ижад менән шөғөлләнә һәм Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора[1]. 1954—1956 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институты ҡарамағындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый һәм институттың ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай. Төрлө йылдарҙа «Литературная Россия» аҙналығының, «Һәнәк», «Пионер» һәм «Башҡортостан ҡыҙы» журналдарының мөхәрририәт коллегияларына, шулай уҡ Башҡортостан Яҙыусылар союзы һәм РСФСР Яҙыусылар союзы идараларына инә[2][4].

1989 йылдың 18 майында Өфөлә вафат була[1].

Ижады

Ә. Бикчәнтәевтең «Лондонға хат» исемле тәүге хикәйәһе 1934 йылдың 20 ғинуарында «Коммуна» гәзитендә баҫыла. Уның тәүге китабы — 1944 йылда сыҡҡан «Ҡыҙыл мәк сәскәләре» хикәйәләр йыйынтығы; фронт тәьҫораттары шулай уҡ «Рус һалдаты тураһында новеллалар» йыйынтығына нигеҙ була[3][4].

Ә. Бикчәнтәев башҡорт һәм рус телдәрендә яҙа; ҡайһы бер әҫәрҙәренең рус телендәге баҫмалары авторҙың башҡортсанан үҙ тәржемәһендә сыға[5].

«Үлемһеҙлеккә хоҡуҡ» повесы һуғыш темаһына арналған, һуңыраҡ ул яңынан эшкәртелеп, «Бөркөт осҡан саҡта үлә» исеме менән баҫыла; әҫәрҙең төп персонажы — Александр Матросов. «Һиңә нисә йәш, комиссар?» повесында һуғыш йәш партизан яҙмышы аша күрһәтелә[2][4].

«Ҡарасәй юлы» («Аҡҡоштар Уралда ҡала») романында 1930-сы йылдар башында Башҡортостанда нефть эҙләү һәм ауыл халҡының нефть сәнәғәтендә эшләүгә күсеүе һүрәтләнә. «Ожмах вәғәҙә итмәйем» һәм «Яҙым минең — яҙмышым» («Ҡысҡырыуға оҡшаған яҙ») романдары хеҙмәт һәм шәхестең коллективта формалашыуы темаһына арналған[2].

Бикчәнтәев мираҫының ҙур өлөшөн балалар прозаһы тәшкил итә. Уға «Ҙур оркестр», «Илсе ҡыҙы», «Бакенсылар иламай», «Шароварлы ҡыҙ» һәм «Адъютанттар үлмәй» повестары һәм хикәйәләре инә[1]. «Ҙур оркестр» рус телендә бер нисә тапҡыр баҫыла һәм башҡа телдәргә тәржемә ителә[2].

Яҙыусы әҫәрҙәре буйынса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театрында һәм Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында спектаклдәр ҡуйыла. Бикчәнтәев «Совет Башҡортостаны» һәм «Сыңрау торна» фильмдарының сценарийҙарын эшләүҙә ҡатнаша[1][2].

Һайланма әҫәрҙәре

Романдары
  • «Ҡарасәй юлы» («Аҡҡоштар Уралда ҡала»);
  • «Ожмах вәғәҙә итмәйем»;
  • «Яҙым минең — яҙмышым» («Ҡысҡырыуға оҡшаған яҙ»);
Повестары һәм йыйынтыҡтары
  • «Ҡыҙыл мәк сәскәләре»;
  • «Рус һалдаты тураһында новеллалар»;
  • «Ҡариҙел тулҡындары»;
  • «Үлемһеҙлеккә хоҡуҡ» («Бөркөт осҡан саҡта үлә»);
  • «Ҙур оркестр»;
  • «Илсе ҡыҙы»;
  • «Һиңә нисә йәш, комиссар?»;
  • «Хушлашығыҙ, көмөш ямғырҙар…»;
  • «Ете атаман һәм бер судья»;
  • «Адъютанттар үлмәй».

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары

Бикчәнтәевтең дәүләт наградалары, маҡтаулы исеме һәм әҙәби премиялары «Башҡортостан» төбәк интерактив энциклопедия порталы мәғлүмәттәре буйынса килтерелә[1]:

  • Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942);
  • Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943);
  • II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944);
  • «Почёт Билдәһе» ордены (1963);
  • Ғ. Сәләм исемендәге премия (1967);
  • РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970);
  • Октябрь Революцияһы ордены (1972);
  • Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы (1974) — «Аҡҡоштар Уралда ҡала» һәм «Ожмах вәғәҙә итмәйем» романдары, шулай уҡ «Хушлашығыҙ, көмөш ямғырҙар…» повесы өсөн[6];
  • I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985).

Хәтер

Өфөлә яҙыусы йәшәгән һәм эшләгән Достоевский урамындағы 73-сө йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған[1][2].

Әҙәбиәт

  • Баимов Р. Н., Гареева Г. Н., Тимергалина Р. Х. Писатели земли башкирской. — Уфа: Китап, 2006. — С. 93—96.
  • Прокофьева А. Г., Прокофьева В. Ю., Федосова О. В., Хомутов Г. Ф. Литературное Оренбуржье: биобиблиографический словарь. — Оренбург: Оренбургская книга, 2006. — С. 38.

Иҫкәрмәләр

  1. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Бикчентаев Анвер Гадеевич. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (15 ғинуар 2020). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 В своих книгах он отразил эпоху (к 100-летию со дня рождения писателя Анвера Бикчентаева)  (рус.), Башинформ (21 сентябрь 2013).
  3. ↑ 1 2 Бикчентаев Анвер Гадеевич. Литературная карта Оренбургской области. Оренбургская областная универсальная научная библиотека имени Н. К. Крупской. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  4. ↑ 1 2 3 4 Книжная выставка произведений Анвера Бикчентаева. Башкирская республиканская специальная библиотека для слепых имени М. Х. Тухватшина. ГБУК РБ БРСБС имени М. Х. Тухватшина. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  5. ↑ Бикчентаев Анвер Гадеевич. Моё Оренбуржье. Оренбургская областная полиэтническая детская библиотека. Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.
  6. ↑ Лауреаты Государственной премии РБ имени Салавата Юлаева. Региональный интерактивный энциклопедический портал «Башкортостан». ГАУН РБ «Башкирская энциклопедия» (1 октябрь 2019). Мөрәжәғәт итеү датаһы: 13 сентябрь 2026.

Категориялар