Бухенвальд

Ваҡиғалар хронологияһы:

1937 йыл — 15 июлдә Заксенхаузен концлагерынан тәүге тотҡондар килә. Артабанғы аҙналарҙа Заксенбург һәм Лихтенбург лагерҙары тарҡатыла. Ул тотҡондар, улар араһында сәйәси тотҡондар, Йәһүә шаһиттары, енәйәтселәр, шулай уҡ гомосексуалистар була, Бухенвальдҡа күсерелә. Лагерь коменданты — Карл Кох. 14 августа беренсе Бухенвальд тотҡоно аҫып үлтерелә^[7].

1938 йылдың февралендә Мартин Зоммер етәкселегендә «бункер» тип аталған урында язалау камераһы һәм атып үлтереү өсөн бина булдырыла. 1 майҙа СС командованиеһы тотҡондар араһында йәһүдтәр категорияһын айырып күрһәтә. Тотҡондар, лагерь баҡсаһынан редиски урлауҙа ғәйепләнеп, төшкө аштан мәхрүм ителә. 4 июндә эшсе Эмиль Баргатцкий тотҡондар алдында аҫыла. Был немец концлагерында халыҡ алдында язалауҙың беренсе осрағы була^[8].

1939 йылдың февралендә тиф эпидемияһы башлана, ноябрҙә — дизентерия эпидемияһы. 1939 йылдың аҙағында лагерҙа 11 807 тотҡон була, уларҙың 1235-е вафат була^[9].

1940 йыл — крематорий төҙөлә башлай. 22 августа мәйеттәрҙе яндырыр алдынан алтын тештәрен алыу тураһында бойороҡ сыға. 1940 йылдың йәйенән крематорий эшләй[10]^[10].

1941 йылдың сентябрендә лагерь янында беренсе совет хәрби әсирҙәре атып үлтерелә. Яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, СС етәкселегендә 8000 самаһы совет хәрби әсире атып үлтерелә. Совет әсирҙәренең статистикаһы алып барылмай^[11]. 1942 йыл. Ғинуарҙа тотҡондарҙа тәүге медицина тәжрибәләре үткәрелә. Йыл аҙағында лагерҙа 9517 тотҡон була, һәр өсөнсө тотҡон һәләк була^[12].

1943 йыл. Әсирҙәрҙе бәләкәй генә лагерға урынлаштырғандар. Апрелдә 46-сы блокта медицина тәжрибәләренең 13-сө тулҡыны үтә, яртыһынан күберәге ғазапланып үлә. Тәүге алты айҙа 2900 тотҡон һәләк була. Йыл аҙағында лагерҙа 37 319 кеше була, шул иҫәптән 14 500 СССР гражданы, 7 500 поляк, 4 700 француз, 4 800 немец һәм австриялы була. Уларҙың яртыһы тиерлек тышҡы лагерҙарҙа урынлашҡан^[13].

1944 Эрнст Тельман, КПГ рәйесе, крематорий бинаһында атып үлтерелә. Бухенвальд лагерында һәм уның филиалдарында 63 048 ир-егет һәм 24 210 ҡатын-ҡыҙ тотолған, ә уның 136 филиалы менән бергә— 250 мең кеше. Тотҡондар Крупп, Флик, Тиссен, Симонс, «Даймлер-Бенц», «И. Г. Фарбениндустри» һәм башҡа заводтарҙа эшләгән. 1944 йылдың октябрендә-ноябрендә Латвия концлагерҙарынан, тәү сиратта Кайзервальда һәм Дондангендан тотҡондар килә башлай. Бөтәһе — ике мең^[14]. 200-гә яҡын осоусы төрмәгә ултыртыла.

1945 йылдың ғинуарында Польша концлагерҙарынан меңдәрсә йәһүд килтерелә. Уларҙың күбеһе ҡаты сирләй. Февралдә Бухенвальд иң ҙур үлем лагерына әүерелә: концлагерҙың 88 филиалында сәнскеле сым артында 112 000 тотҡон тотола^[15].

Лагерҙа Интернациональ комитет һәм Хәрби комитет етәкселегендә йәшерен эш алып барыла. 188 төркөм булдырыла. Подпольщиктар ҡорал йыя һәм етештерә: 1 ҡул пулеметы, 97 карабин һәм винтовка, 100 пистолет, 1!ҡ граната, 600 берәмек һалҡын ҡорал, 1000-дән ашыу факел^[16].

8 апрелдә сүп-сар һауыты төбөнә ҡуйылған радиотапшырғыс аша подпольщиктар һөжүм итеүсе союздаш ғәскәрҙәргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә^[17].

11 апрелдә лагерҙа ҡораллы ихтилал башлана. Лагерь йәшерен комитет идаралығына күсә. Бер нисә сәғәттән азат ителгән лагерға тәүге америка разведчиктары килә^[18].

13 апрелдә лагерға америка ғәскәрҙәре инә.

Һуңғы йылда лагерҙа 13 959 кеше үлә. 16 апрелдә Америка коменданты бойороғо буйынса лагерға нацистарҙың ҡанһыҙлығын күрергә 1000 Веймар халҡы килә.

Дөйөм алғанда, лагерҙа бөтә Европа илдәренән сирек миллионға яҡын тотҡон тотола. Ҡорбандар һаны яҡынса 56 000 кеше тәшкил итә^[2].

Июль/август айҙарында лагерь совет хәрби командованиеһы һәм НКВД идаралығына күсерелә. Бында «2-се махсус лагерь» ойошторола^[19], ул 1950 йылға тиклем эшләй^[20].

1945—1950 йылдарҙа лагерь СССР НКВД-һы тарафынан махсус лагерь сифатында ҡулланыла^[21]. Төп контингентты үҙ ваҡытында нацист ойошмаларында булғандар тәшкил итә, әммә улар араһында яуаплы вазифа биләүселәр бик аҙ була.

1948 йылда ул ГУЛАГ системаһына күсерелә^[22][23]. Совет архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1945—1950 йылдарҙа лагерь аша 28 455 тотҡон үтә, уларҙың 7113-ө вафат була^[24].

Бухенвальд концлагеры хеҙмәткәрҙәренә ҡарата суд процессы 1947 йылдың 11 апреленән 14 авгусына тиклем үтә. Америка хәрби трибуналы 22 ғәйепләнеүсене үлем язаһына (ун кеше өсөн был төрмә язаһы менән алмаштырыла), 5 кешене ғүмерлек төрмә язаһына хөкөм итә һ.б.

Төрмәгә хөкөм ителеүсе бөтә ғәйепләнеүселәр 50-се йылдарҙағы амнистия ваҡытында азат ителә, шунан һуң ҡайһы берҙәрен яңынан судҡа бирәләр. Рапортфюрер Герман Хакман 1981 йылда Дюссельдорф өлкә суды тарафынан 10 йыл төрмә язаһына хөкөм ителә (Майданекта ҡылған енәйәттәре өсөн), Вольфганг Отто 1986 йылда 4 йылға иректән мәхрүм ителеүгә хөкөм ителә, әммә һуңынан ул аҡлана^[25].

Элекке шутцхафтлагерфюрер Эрих Густ башҡа исем аҫтында йәшеренә^[26]. Ул 1992 йылда Мелле ҡалаһында үлә.

Доктор Генрих Плаза 1954 йылда Францияла ситтән тороп үлем язаһына хөкөм ителә (Натцвайлер концлагерында ҡылған енәйәттәре өсөн). Уҙҙыр ФРГ-ла йәшәй һәм Перахела медицина практикаһы менән шөғөлләнә^[27].

1951 йылда элекке лагерь территорияһында ҡаршылыҡ күрһәтеүселәр иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла, ә 1958 йылда Бухенвальдта милли мемориаль комплекс асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә.

Бөгөн казармаларҙан биналар урынлашҡан урынды хәтерләтеүсе һуйырташтан һалынған нигеҙҙәр генә ҡалған. Һәр береһе янында яҙыу ҡуйылған: "Бында 14-се казарма. Бында рома һәм синти, Барак №… Бында үҫмерҙәр тотола, Барак № … Бында йәһүдтәр… һ. б. «Бухенвальд» мемориаль комплексын төҙөүселәр крематорий бинаһын һаҡлап ҡалған. Стеналарына төрлө телдәрҙә исемдәр яҙылған таҡталар ҡуйылған: һәләк булғандарҙың туғандары уларҙың иҫтәлеген шулай итеп мәңгеләштергән. Күҙәтеү башнялары һәм бер нисә рәт сәнскеле сым, «Jedem das Seine» («Һәр кемгә тейешлеһе») тип яҙыу һаҡланып ҡалған.